Cách ra quyết định tài chính khi thiếu thông tin

Một quyết định mua sắm lớn, vay tiền, đầu tư, chuyển việc hay nhận thêm một nghĩa vụ tài chính đều có thể được xem xét ngay cả khi chưa biết chính xác mọi biến số. Tuy nhiên, gia đình cần biết ít nhất ba điều: dòng tiền hiện tại có chịu được cam kết mới hay không, điều gì xảy ra nếu thu nhập hoặc chi phí diễn biến xấu hơn dự kiến, và quyết định có thể đảo ngược với chi phí bao nhiêu.

Vì vậy, khi thông tin còn thiếu, mục tiêu không phải là tìm một phương án “chắc chắn đúng”. Mục tiêu là không để một giả định chưa được kiểm chứng biến thành nghĩa vụ tài chính mà gia đình không đủ sức chịu đựng.

Trước tiên phải biết mình đang thiếu thông tin nào

“Không đủ thông tin tài chính” có thể mô tả nhiều tình trạng rất khác nhau. Một gia đình có thể biết chính xác thu nhập nhưng không biết tổng chi tiêu thực tế. Gia đình khác biết dòng tiền hàng tháng nhưng chưa tính đầy đủ các khoản nợ hoặc chi phí sắp phát sinh. Cũng có trường hợp số liệu hiện tại khá đầy đủ nhưng thu nhập tương lai lại rất bất định.

Nếu không phân loại phần còn thiếu, gia đình dễ xử lý mọi sự không chắc chắn như nhau. Đây là một sai lầm quan trọng, bởi thiếu thông tin về một khoản chi nhỏ không có cùng mức độ nghiêm trọng với việc chưa biết nghĩa vụ trả nợ hàng tháng của mình.

Có thể kiểm tra bốn nhóm dữ liệu trước:

·         Tiền vào: Thu nhập thực nhận, mức thu nhập ổn định và các khoản thu nhập có khả năng biến động

·         Tiền ra: Chi phí thiết yếu, chi phí có thể cắt giảm và những khoản lớn nhưng không phát sinh hàng tháng

·         Nghĩa vụ: Nợ, tiền trả góp, học phí, tiền thuê nhà, bảo hiểm hoặc các khoản đã cam kết

·         Nguồn đệm: Tiền mặt và khoản tiết kiệm có thể sử dụng khi có sự cố

CFPB khuyến nghị khi đánh giá khả năng chi tiêu nên đối chiếu ngân sách với thu nhập thực nhận và kiểm tra lại bằng sao kê thực tế; nếu số tiền được cho là còn dư theo ngân sách không giống số dư thường thấy trong tài khoản, cần xem lại các giả định chi tiêu.

Điểm này đặc biệt quan trọng khi dữ liệu gia đình chưa hoàn chỉnh. Một bảng ngân sách được lập từ trí nhớ có thể tạo ra cảm giác rằng mỗi tháng còn dư tiền, trong khi dữ liệu giao dịch lại cho thấy phần dư đó thường xuyên biến mất.

Do đó, câu hỏi đầu tiên không nên là “Có nên thực hiện quyết định này không?” mà là:

Phần thông tin còn thiếu có khả năng làm thay đổi kết luận hay không?

Nếu câu trả lời là có, đó là thông tin cần được tìm trước khi cam kết.

Xác định bộ thông tin tối thiểu trước khi ra quyết định

Không phải quyết định nào cũng cần một bảng tài chính gia đình hoàn chỉnh. Nhưng càng khó đảo ngược và càng tạo nghĩa vụ dài hạn, lượng thông tin tối thiểu cần biết càng lớn.

Trước một quyết định có ảnh hưởng đáng kể đến ngân sách, gia đình nên xác định được ít nhất:

1.    Thu nhập thực nhận có độ tin cậy cao

2.    Chi phí thiết yếu bình quân

3.    Các khoản nợ và nghĩa vụ bắt buộc

4.    Số tiền thực sự còn lại sau các nghĩa vụ

5.    Khoản dự phòng có thể tiếp cận

6.    Chi phí của quyết định trong kịch bản bình thường và kịch bản bất lợi

7.    Thời điểm cần sử dụng số tiền đang được đem ra quyết định

FDIC đưa việc lập kế hoạch chi tiêu và tiết kiệm, cũng như ưu tiên chi tiêu khi tiền hạn chế, thành một nội dung riêng trong chương trình Money Smart dành cho người trưởng thành. Điều này phản ánh một nguyên tắc thiết thực: trước khi tối ưu hóa tiền, cần biết tiền đang đi đâu và những nghĩa vụ nào phải được ưu tiên.

Thông tin về thời điểm cần tiền cũng không thể bỏ qua. Với các quyết định liên quan đến đầu tư, Investor.gov lưu ý rằng thời hạn đầu tư là khoảng thời gian cho tới khi tiền cần được sử dụng; thời hạn ngắn thường không phù hợp với mức biến động mà một mục tiêu dài hạn có thể chịu được.

Ví dụ, một gia đình có 300 triệu đồng tiền nhàn rỗi trên tài khoản chưa chắc có thể coi toàn bộ 300 triệu là vốn có thể đầu tư. Nếu 200 triệu dự kiến dùng để thanh toán học phí và sửa nhà trong vài tháng tới, thời hạn sử dụng tiền làm thay đổi hoàn toàn bản chất của quyết định.

Thông tin tối thiểu vì thế không phải “càng nhiều càng tốt”. Đó là những dữ liệu có khả năng làm thay đổi khả năng chi trả, mức rủi ro hoặc tính phù hợp của quyết định.

Kiểm tra dòng tiền trước khi kiểm tra lợi ích của quyết định

Khi cân nhắc một khoản mua lớn hoặc một cơ hội đầu tư, mọi người thường tập trung vào phần hấp dẫn nhất: tài sản có thể tăng giá bao nhiêu, khoản mua có lợi như thế nào hoặc cơ hội có thể mang lại mức thu nhập nào.

Nhưng đối với gia đình đang thiếu thông tin, câu hỏi quan trọng hơn nằm ở phía ngược lại:

Nếu quyết định không mang lại lợi ích như dự kiến, dòng tiền gia đình có tiếp tục vận hành bình thường không?

Một quyết định tạo ra khoản thanh toán cố định mới làm giảm khả năng thích ứng của ngân sách. Điều này đặc biệt đáng chú ý khi một phần thu nhập vốn đã không chắc chắn.

Có thể thực hiện một phép kiểm tra đơn giản:

Dòng tiền còn lại = Thu nhập có độ tin cậy cao − Chi phí thiết yếu − Nghĩa vụ hiện tại − Nghĩa vụ mới

Không cần xem đây là một công thức dự báo chính xác. Giá trị của phép tính nằm ở việc buộc gia đình tách khoản thu nhập tương đối chắc chắn khỏi những khoản đang hy vọng sẽ có.

Giả sử thu nhập của gia đình dao động từ 35 đến 50 triệu đồng mỗi tháng. Nếu một khoản vay mới chỉ có vẻ hợp lý khi sử dụng mức 50 triệu làm cơ sở, quyết định đang phụ thuộc vào kịch bản thuận lợi. Nếu nó vẫn có thể được đáp ứng khi sử dụng phần thu nhập ổn định hơn, biên an toàn sẽ khác.

Tương tự, các khoản chi không xuất hiện hàng tháng như bảo hiểm, học phí, sửa chữa, thuế hoặc chăm sóc sức khỏe không nên bị loại khỏi phép tính chỉ vì tháng hiện tại chưa phát sinh.

Một hiểu lầm phổ biến là “tháng này trả được” đồng nghĩa với “gia đình có khả năng chi trả”. Hai điều này không giống nhau. Khả năng chi trả phải xét tới việc nghĩa vụ có còn thực hiện được trong những tháng kém thuận lợi hay không.

Dùng kịch bản xấu để kiểm tra sức chịu đựng của gia đình

Khi dữ liệu chưa đầy đủ, việc cố tạo một dự báo duy nhất dễ tạo ra cảm giác chính xác giả tạo. Cách hữu ích hơn là kiểm tra một vài kịch bản đủ khác nhau để biết quyết định sẽ phản ứng thế nào khi giả định thay đổi.

Gia đình có thể sử dụng ba mức:

Kịch bản cơ sở

Sử dụng thu nhập và chi phí gần với tình trạng hiện tại nhất.

Mục đích của kịch bản này là kiểm tra quyết định trong điều kiện được cho là có khả năng xảy ra cao nhất.

Kịch bản bất lợi

Giảm phần thu nhập không ổn định hoặc tăng những nhóm chi phí đang có khả năng bị đánh giá thấp.

Mục đích không phải dự đoán một cuộc khủng hoảng, mà để biết quyết định có còn vận hành được khi một số giả định không thuận lợi.

Kịch bản gián đoạn

Đặt câu hỏi điều gì xảy ra nếu gia đình phải đối mặt với một khoản chi ngoài dự kiến hoặc tạm thời mất một nguồn thu.

CFPB định nghĩa quỹ khẩn cấp là khoản tiền mặt được dành riêng cho các chi phí ngoài kế hoạch hoặc tình huống khẩn cấp như sửa chữa, hóa đơn y tế hay mất thu nhập. FINRA cũng sử dụng mức dự phòng tương đương khoảng ba đến sáu tháng chi phí sinh hoạt như một mốc tham khảo phổ biến, đồng thời lưu ý mức cần thiết phải được rà soát khi chi phí thay đổi.

Mốc ba đến sáu tháng không nên được biến thành một điều kiện cứng áp dụng cho mọi gia đình. Một hộ có hai nguồn thu ổn định, ít nợ và khả năng cắt giảm chi tiêu lớn có cấu trúc rủi ro khác một hộ phụ thuộc vào một nguồn thu biến động và có nhiều nghĩa vụ cố định.

Ý nghĩa thực tế của khoản dự phòng là cho biết gia đình có thời gian để thích ứng hay không.

Nếu một quyết định làm cạn gần hết tiền có thể sử dụng ngay, vấn đề không chỉ nằm ở số tiền đã chi. Gia đình đồng thời mất khả năng ứng phó khi thông tin mới xuất hiện.

Phân biệt quyết định có thể sửa với quyết định khó đảo ngược

Mức độ thiếu thông tin có thể chấp nhận phụ thuộc rất lớn vào khả năng quay lại sau khi quyết định được thực hiện.

Nếu một quyết định có thể thử ở quy mô nhỏ, dừng lại nhanh và không tạo chi phí đáng kể, gia đình không nhất thiết phải chờ đến khi biết mọi thứ.

Ngược lại, nên yêu cầu mức độ chắc chắn cao hơn nếu quyết định:

·         Tạo khoản thanh toán cố định trong thời gian dài

·         Sử dụng phần lớn tiền dự phòng

·         Có chi phí hủy hoặc thoát khỏi quyết định cao

·         Dùng tài sản quan trọng làm bảo đảm

·         Phụ thuộc mạnh vào thu nhập chưa chắc chắn

·         Có thể ảnh hưởng tới những nhu cầu thiết yếu khác

Đây là lý do một khoản chi thử nghiệm nhỏ và một khoản vay kéo dài nhiều năm không thể được đánh giá bằng cùng một tiêu chuẩn thông tin.

Có thể hình dung hai câu hỏi:

Nếu quyết định đúng, gia đình được gì?

và quan trọng hơn:

Nếu quyết định sai, gia đình phải trả giá bao nhiêu và trong bao lâu?

Câu hỏi thứ hai đặc biệt hữu ích khi dữ liệu còn thiếu.

Giả sử gia đình chưa biết chắc thu nhập trong sáu tháng tới. Một khoản mua có thể trì hoãn hoặc bán lại tương đối dễ tạo ra mức cam kết khác với một hợp đồng có phí phạt lớn hoặc khoản vay bắt buộc trả đều mỗi tháng.

Thiếu thông tin vì vậy không tự động dẫn đến kết luận “không làm”. Nó làm tăng giá trị của tính linh hoạt.

Chỉ quyết định khi phần chưa biết nằm trong giới hạn chịu được

Không phải mọi sự không chắc chắn đều cần được loại bỏ.

Có những thông tin rất khó biết chính xác trước: mức thưởng năm sau, một khoản sửa chữa có phát sinh hay không, lợi suất đầu tư tương lai, lạm phát sẽ thay đổi thế nào hoặc một nguồn thu phụ có duy trì được không.

Chờ cho đến khi mọi dữ liệu trở nên chắc chắn có thể đồng nghĩa với việc không bao giờ quyết định.

Thay vì yêu cầu sự chắc chắn tuyệt đối, gia đình có thể đặt điều kiện ra quyết định.

Ví dụ:

“Chúng ta chỉ thực hiện khoản mua này nếu sau khi thanh toán vẫn giữ nguyên khoản dự phòng đã xác định.”

Hoặc:

“Chúng ta chỉ nhận khoản vay nếu nghĩa vụ trả hàng tháng vẫn đáp ứng được bằng phần thu nhập ổn định, không cần dựa vào tiền thưởng.”

Hoặc với một khoản đầu tư:

“Chỉ sử dụng phần tiền chưa cần cho các mục tiêu ngắn hạn và chấp nhận được mức biến động của khoản đầu tư.”

Investor.gov nhấn mạnh rằng mức rủi ro phù hợp phụ thuộc vào mục tiêu, thời điểm cần tiền và khả năng chịu đựng tổn thất của người đầu tư.

Cách đặt điều kiện như vậy chuyển câu hỏi từ:

“Liệu tương lai có diễn ra đúng như chúng ta nghĩ không?”

sang:

“Nếu tương lai diễn ra khác dự kiến, chúng ta có còn ổn không?”

Đó là thay đổi quan trọng trong cách quyết định tài chính khi thiếu thông tin.

Khi nào nên hoãn quyết định để thu thập thêm dữ liệu?

Không phải lúc nào hành động sớm cũng tốt hơn. Có những trường hợp giá trị của thông tin bổ sung lớn hơn lợi ích của việc quyết định ngay.

Nên cân nhắc hoãn khi thông tin đang thiếu liên quan trực tiếp đến:

·         Khả năng thanh toán nghĩa vụ bắt buộc

·         Tổng số nợ hoặc chi phí thực của khoản vay

·         Một khoản chi lớn sắp phát sinh

·         Thu nhập chính của gia đình

·         Số tiền phải sử dụng trong thời gian ngắn

·         Điều khoản có thể tạo tổn thất đáng kể nếu muốn thoát khỏi quyết định

Ngược lại, việc chờ thêm thường ít giá trị hơn nếu thông tin còn thiếu không thể làm thay đổi quyết định hoặc mức độ cam kết rất nhỏ.

Một cách kiểm tra là hỏi:

Nếu ngày mai biết được thông tin này, câu trả lời của gia đình có thể chuyển từ “có” sang “không” hay không?

Nếu có, nên tìm thông tin trước.

Nếu không, việc trì hoãn chỉ để đạt cảm giác chắc chắn hơn có thể không tạo thêm giá trị.

Trong gia đình có nhiều người cùng chịu hậu quả tài chính, phần thông tin quan trọng còn bao gồm mục tiêu và giới hạn của từng người. FINRA khuyến nghị các cặp đôi trao đổi thường xuyên về ưu tiên tài chính, chi phí sắp tới, quỹ dự phòng, mục tiêu và mức chấp nhận rủi ro khi xây dựng kế hoạch chung.

Một quyết định có thể hợp lý trên bảng tính nhưng vẫn không phù hợp nếu các thành viên đang giả định những mục tiêu hoàn toàn khác nhau.

Gia đình không cần biết chính xác mọi con số trước khi đưa ra mọi quyết định. Nhưng càng thiếu thông tin, quyết định càng cần được thiết kế để một sai số không biến thành vấn đề tài chính lớn.

Thứ tự kiểm tra hữu ích là: xác định dữ liệu đang thiếu, tìm bộ thông tin tối thiểu có khả năng thay đổi kết luận, kiểm tra dòng tiền, thử kịch bản bất lợi, đánh giá khoản dự phòng và xem quyết định có dễ đảo ngược hay không. Chỉ sau đó mới nên cân nhắc phần lợi ích kỳ vọng.

Nguyên tắc cốt lõi là: khi không thể giảm hết sự không chắc chắn, hãy giảm quy mô hậu quả nếu mình dự đoán sai.

Một quyết định tài chính tốt trong điều kiện thiếu thông tin vì thế không phải quyết định dự đoán tương lai chính xác nhất. Đó là quyết định mà gia đình vẫn có đủ tiền, đủ thời gian và đủ khả năng điều chỉnh khi thực tế khác với dự kiến.