Cách xác định người tham gia quyết định tài chính gia đình

Cách tiếp cận này đặc biệt quan trọng vì các thành viên trong một gia đình có thể khác nhau về mục tiêu, mức chấp nhận rủi ro và hiểu biết tài chính. FINRA lưu ý rằng ngay cả các cặp đôi cũng có thể khác nhau về mục tiêu tài chính, cách tiết kiệm, lựa chọn đầu tư và mức rủi ro chấp nhận được. Nghiên cứu về quyết định tiết kiệm và đầu tư trong hộ gia đình cũng xem chuyên môn của từng người là một yếu tố liên quan đến vai trò của họ trong quá trình ra quyết định.

Vì vậy, câu hỏi thực tế không chỉ là “ai được quyền quyết định?”, mà nên là: ai phải cùng quyết định, ai cần được tham vấn và ai chỉ cần được thông báo?

Trước tiên phải xác định quyết định đang tác động đến ai

Phạm vi người tham gia nên bắt đầu từ chính quyết định tài chính, không bắt đầu từ cơ cấu quyền lực trong gia đình.

Một khoản chi nhỏ bằng tiền cá nhân của một thành viên có thể gần như không ảnh hưởng đến người khác. Ngược lại, mua nhà, vay tiền, sử dụng quỹ dự phòng chung hoặc thay đổi chiến lược đầu tư của gia đình có thể làm thay đổi dòng tiền, tài sản, nghĩa vụ và khả năng đạt mục tiêu của nhiều người trong nhiều năm.

CFPB coi những sự kiện như mua xe, chuyển nhà, thanh toán hóa đơn hay sử dụng thẻ tín dụng là những tình huống có thể tạo ra các cuộc trao đổi tài chính trong gia đình. Điểm đáng chú ý ở đây là loại quyết định và hậu quả của nó quyết định phạm vi cuộc trao đổi, chứ không phải mọi vấn đề tiền bạc đều cần cùng một nhóm người tham gia.

Có thể kiểm tra một quyết định bằng bốn câu hỏi:

·         Tiền hoặc tài sản của ai được sử dụng

·         Ai sẽ phải thanh toán hoặc thực hiện nghĩa vụ phát sinh

·         Mục tiêu hoặc mức an toàn tài chính của ai bị ảnh hưởng đáng kể

·         Ai sở hữu thông tin cần thiết để đánh giá đúng quyết định

Người xuất hiện ở nhiều câu trả lời trên thường phải có mức độ tham gia cao hơn.

Bốn tiêu chí xác định người cần tham gia quyết định

Quyền sở hữu và trách nhiệm tài chính

Nhóm đầu tiên cần xem xét là những người có quyền trực tiếp đối với tiền, tài sản hoặc tài khoản được sử dụng, cũng như những người sẽ gánh nghĩa vụ tài chính do quyết định tạo ra.

Nếu một quyết định sử dụng tiền tiết kiệm chung, tạo khoản thanh toán dài hạn hoặc thay đổi tài sản phục vụ mục tiêu chung, việc chỉ một người quyết định có thể khiến người còn lại chịu hậu quả mà không thực sự tham gia lựa chọn.

Ngược lại, không phải mọi quyết định cá nhân đều phải được đưa ra thảo luận toàn gia đình. Nếu một người sử dụng khoản tiền nằm hoàn toàn trong phạm vi chi tiêu cá nhân đã được thống nhất và không ảnh hưởng đáng kể đến nghĩa vụ chung, nhu cầu đồng quyết định thấp hơn.

Điểm phân biệt nằm ở mức độ liên đới tài chính, không đơn thuần ở việc các thành viên có quan hệ gia đình với nhau.

Mức độ bị ảnh hưởng bởi kết quả

Một người không trực tiếp bỏ tiền vẫn có thể cần tham gia nếu quyết định làm thay đổi đáng kể cuộc sống hoặc khả năng đạt mục tiêu của họ.

Ví dụ, việc chuyển sang một căn nhà đắt hơn không chỉ liên quan đến người ký thanh toán. Chi phí nhà ở cao hơn có thể làm giảm số tiền dành cho quỹ dự phòng, giáo dục, nghỉ hưu hoặc những mục tiêu chung khác.

Vì vậy, cần phân biệt giữa người trả tiền và người chịu tác động. Hai nhóm này có thể trùng nhau, nhưng không phải lúc nào cũng vậy.

Nghiên cứu về quản lý tài chính trong các cặp đôi cho thấy mô hình ra quyết định và cách tổ chức tiền bạc trong hộ gia đình có liên hệ với kết quả tài chính và quan hệ. Một nghiên cứu năm 2020 ghi nhận mô hình quản lý tài chính mang tính phối hợp và sử dụng tài khoản chung có tương quan với ít vấn đề tài chính hơn so với một số mô hình quản lý khác; đây là mối tương quan, không phải bằng chứng rằng một mô hình duy nhất luôn tốt nhất cho mọi gia đình.

Kiến thức và thông tin liên quan

Người tham gia không nhất thiết phải là người có quyền quyết định cuối cùng. Có những người nên được đưa vào quá trình chủ yếu vì họ nắm giữ thông tin mà những người khác không có.

Một thành viên có thể hiểu rõ:

·         Thu nhập thực tế và dòng tiền của gia đình

·         Chi phí chăm sóc con hoặc người phụ thuộc

·         Các khoản nợ và thời hạn thanh toán

·         Sản phẩm đầu tư đang được xem xét

·         Chi phí vận hành của một tài sản

·         Những nhu cầu sắp phát sinh

Trong nghiên cứu về quyết định tiết kiệm và đầu tư giữa các cặp vợ chồng, hiểu biết của từng người đối với loại hình đầu tư là một trong những yếu tố được xem xét khi nghiên cứu mức độ chi phối tương đối trong quyết định. Điều này ủng hộ một nguyên tắc thực tế: chuyên môn là lý do để tăng tiếng nói của một người trong phần họ hiểu rõ, nhưng không tự động trao cho họ toàn quyền quyết định về tài sản và rủi ro của người khác.

Trách nhiệm thực thi quyết định

Một quyết định có thể tốt trên giấy nhưng khó thực hiện nếu người chịu trách nhiệm triển khai không tham gia từ đầu.

Chẳng hạn, gia đình quyết định cắt giảm một nhóm chi phí nhưng người trực tiếp mua sắm, thanh toán hóa đơn hoặc chăm sóc người phụ thuộc không được hỏi ý kiến. Kế hoạch có thể dựa trên giả định không sát thực tế.

Do đó, người sẽ quản lý dòng tiền, thực hiện thanh toán hoặc thay đổi hành vi hằng ngày thường nên được tham vấn trước khi quyết định hoàn tất.

Không phải ai tham gia cũng cần có quyền quyết định giống nhau

Một trong những nguyên nhân khiến thảo luận tiền bạc trở nên phức tạp là gia đình thường chỉ sử dụng hai trạng thái: “được quyết” hoặc “không được quyết”.

Thực tế có thể phân thành ba vai trò.

Người đồng quyết định

Đây là những người cần trực tiếp tham gia lựa chọn và đồng thuận về phương án cuối cùng.

Vai trò này thường phù hợp khi người đó:

·         Đồng sở hữu hoặc trực tiếp đóng góp tài sản được sử dụng

·         Phải gánh nghĩa vụ tài chính đáng kể

·         Có mục tiêu tài chính chung bị ảnh hưởng trực tiếp

·         Chịu rủi ro đáng kể nếu quyết định không đạt kết quả dự kiến

Ví dụ, nếu tiền tiết kiệm chung của hai vợ chồng được chuyển sang một khoản đầu tư có mức biến động cao hơn, việc một người có kiến thức đầu tư tốt hơn có thể giúp phân tích phương án, nhưng mục tiêu và mức chấp nhận rủi ro của cả hai vẫn cần được xem xét. FINRA cũng nhấn mạnh rằng các cặp đôi có thể khác nhau đáng kể về mục tiêu và mức chịu rủi ro đầu tư.

Người cần được tham vấn

Người được tham vấn cung cấp kiến thức, nhu cầu hoặc thông tin quan trọng nhưng không nhất thiết có quyền ngang với người sở hữu tài sản hoặc người chịu nghĩa vụ.

Ví dụ, khi gia đình cân nhắc chi phí học tập của một người con đã đủ lớn để hiểu vấn đề, người con có thể cần tham gia trao đổi về lựa chọn, nhu cầu và ưu tiên. Tuy nhiên, trách nhiệm đối với một cam kết tài chính vẫn phải được xác định riêng theo người thực sự chịu nghĩa vụ.

Tương tự, chuyên gia tài chính có thể cung cấp phân tích nhưng không thay thế quyền xác định mục tiêu và mức rủi ro của gia đình.

Người cần được thông báo

Một số thành viên chịu ảnh hưởng gián tiếp nhưng không cần tham gia toàn bộ quá trình phân tích.

Họ nên biết quyết định khi thông tin đó giúp họ điều chỉnh kỳ vọng hoặc hành vi, nhưng thêm họ vào mọi bước có thể làm quá trình trở nên nặng nề mà không cải thiện chất lượng quyết định.

Như vậy, “tham gia” không đồng nghĩa với việc tất cả mọi người phải có quyền biểu quyết ngang nhau.

Mức độ tham gia phải tăng khi hậu quả tài chính tăng

Không có một số tiền tuyệt đối có thể dùng cho mọi gia đình để xác định một quyết định là “lớn”. Một khoản 10 triệu đồng có thể nhỏ đối với gia đình này nhưng chiếm phần lớn quỹ dự phòng của gia đình khác.

Vì thế, nên đo mức độ quan trọng bằng tỷ lệ và hậu quả, thay vì chỉ nhìn vào số tiền.

Gia đình có thể theo dõi một số chỉ số nội bộ:

·         Giá trị quyết định so với thu nhập thực nhận hàng tháng

·         Giá trị quyết định so với tiền tiết kiệm thanh khoản

·         Số tháng mà nghĩa vụ thanh toán sẽ kéo dài

·         Mức giảm của quỹ dự phòng sau quyết định

·         Số mục tiêu tài chính khác phải trì hoãn hoặc thay đổi

·         Có phát sinh nợ, cam kết dài hạn hoặc rủi ro mất vốn hay không

CFPB cũng khuyến nghị khi đánh giá khả năng chi tiêu nên đối chiếu ngân sách với thu nhập thực nhận và kiểm tra số liệu thực tế từ tài khoản để xem ngân sách có phản ánh đúng hành vi chi tiêu hay không. Điều này cho thấy một quyết định nên được đánh giá dựa trên điều kiện tài chính thực tế của chính hộ gia đình, thay vì một mức tiền chung áp dụng cho tất cả mọi người.

Gia đình có thể tự thiết lập ngưỡng quản trị. Chẳng hạn, các khoản nằm trong ngân sách cá nhân đã thống nhất có thể do từng người tự quyết; quyết định làm thay đổi ngân sách chung cần thông báo hoặc tham vấn; còn quyết định ảnh hưởng đáng kể đến tài sản chung, nợ hoặc mục tiêu dài hạn cần đồng quyết định.

Các ngưỡng này là quy tắc nội bộ của từng gia đình, không phải chuẩn tài chính chung.

Từng loại quyết định có thể cần một nhóm người khác nhau

Không nên lập một “ủy ban tài chính gia đình” cố định rồi áp dụng cho tất cả vấn đề. Cùng một gia đình nhưng phạm vi người tham gia nên thay đổi theo bản chất quyết định.

Với chi tiêu cá nhân trong giới hạn đã thống nhất, người sở hữu khoản ngân sách thường có thể tự quyết.

Với ngân sách sinh hoạt chung, những người đóng góp chính và những người trực tiếp quản lý chi tiêu cần có tiếng nói vì cả nguồn tiền lẫn khả năng thực thi đều liên quan đến họ.

Với mua nhà, vay nợ hoặc cam kết tài chính dài hạn, phạm vi đồng quyết định cần rộng hơn vì quyết định có thể ảnh hưởng đồng thời đến dòng tiền, khả năng tiết kiệm và nhiều mục tiêu khác.

Với đầu tư tài sản chung, cần tách hai vấn đề. Người hiểu sản phẩm hơn có thể dẫn dắt phần phân tích, nhưng những người sở hữu tài sản hoặc chịu tác động đến mục tiêu và mức rủi ro vẫn cần tham gia quyết định.

Với chi phí liên quan đến con cái hoặc người phụ thuộc, người chịu trách nhiệm tài chính cần ra quyết định, trong khi người trực tiếp nhận lợi ích hoặc chịu tác động có thể được tham vấn ở mức phù hợp. CFPB cũng sử dụng những cuộc trao đổi về các lựa chọn tiền bạc trong gia đình như một phần của việc xây dựng năng lực tài chính cho trẻ em theo từng giai đoạn phát triển.

Cách phân loại này giúp gia đình tránh hai cực đoan: một người kiểm soát mọi quyết định hoặc mọi người phải tham gia mọi khoản chi.

Thu nhập cao hơn không tự động tạo quyền quyết định cao hơn

Một nhầm lẫn phổ biến là đồng nhất mức đóng góp thu nhập với quyền quyết định.

Thu nhập là một yếu tố liên quan, nhưng không phải yếu tố duy nhất. Một thành viên có thể kiếm ít hơn vì đang đảm nhận phần lớn công việc chăm sóc, quản lý gia đình hoặc vì thu nhập của họ đang ở một giai đoạn tạm thời thấp hơn. Trong khi đó, quyết định tài chính vẫn có thể ảnh hưởng trực tiếp đến an toàn và mục tiêu của họ.

Nghiên cứu về quyền ra quyết định kinh tế trong hộ gia đình cho thấy vai trò tài chính giữa các thành viên có liên quan đến nhiều đặc điểm như thu nhập, giáo dục, tuổi và lợi thế tương đối, thay vì có thể quy về một quy tắc duy nhất rằng một giới tính hoặc một người mặc nhiên phải quyết định.

Một nguyên tắc tốt hơn là:

Quyền tham gia phải tương xứng với quyền đối với tài sản, nghĩa vụ phải gánh và mức độ chịu hậu quả; mức ảnh hưởng trong thảo luận có thể tăng thêm khi một người sở hữu thông tin hoặc chuyên môn liên quan.

Điều này cũng ngăn một lỗi ngược lại: người có kiến thức tài chính tốt nhất trở thành người tự quyết tất cả. Kiến thức giúp nâng chất lượng phân tích, nhưng không thay thế quyền và mục tiêu của những người khác.

Có thể dùng một quy trình ngắn để xác định người tham gia

Trước một quyết định đáng kể, gia đình có thể thực hiện theo trình tự sau.

1.    Xác định nguồn tiền, gồm tiền cá nhân, tài sản chung, tiền vay hoặc quỹ dành cho một mục tiêu cụ thể

2.    Xác định người chịu hậu quả, gồm thay đổi dòng tiền, nghĩa vụ, tài sản, mức rủi ro hoặc mục tiêu tương lai

3.    Xác định người có thông tin quan trọng, đặc biệt là người hiểu chi phí thực tế hoặc lĩnh vực liên quan

4.    Xác định người thực thi, tức người sẽ quản lý thanh toán, ngân sách hoặc những thay đổi sau quyết định

5.    Phân vai, gồm đồng quyết định, tham vấn và thông báo

6.    Kiểm tra xung đột lợi ích, nhất là khi một người được hưởng phần lớn lợi ích nhưng rủi ro lại chuyển sang người khác

7.    Chốt tiêu chí trước khi chọn phương án, chẳng hạn giới hạn ngân sách, mức rủi ro chấp nhận được và mục tiêu không được hy sinh

Trình tự này tách hai vấn đề thường bị trộn lẫn: ai nên có mặt trong quá trình ra quyết định và phương án tài chính nào cuối cùng nên được chọn.

Việc xác định đúng người tham gia phải diễn ra trước. Nếu thiếu đúng người, ngay cả một phép tính tài chính chính xác cũng có thể dựa trên mục tiêu, nhu cầu hoặc giới hạn không đầy đủ.

Người tham gia quyết định tài chính gia đình nên được xác định theo mức độ liên quan thực tế đến từng quyết định, thay vì theo một danh sách thành viên cố định. Người có quyền đối với tài sản, phải gánh nghĩa vụ hoặc chịu ảnh hưởng đáng kể thường cần tham gia ở mức cao nhất; người có kiến thức và thông tin quan trọng cần được tham vấn; những người chịu ảnh hưởng gián tiếp có thể cần được thông báo.

Cách phân vai này vừa tránh tình trạng một người tự quyết những vấn đề ảnh hưởng đến cả gia đình, vừa tránh biến mọi khoản chi thành một cuộc họp tập thể. Mục tiêu cuối cùng là bảo đảm đúng người có tiếng nói ở đúng mức độ đối với đúng loại quyết định.