Nguyên tắc thỏa thuận tiền riêng vợ chồng

Điểm quan trọng là phải phân biệt “tiền riêng để tự chi tiêu” theo thỏa thuận đời sống với “tài sản riêng” theo pháp luật. Một khoản tiền nằm trong tài khoản chỉ đứng tên vợ hoặc chồng chưa đương nhiên trở thành tài sản riêng. Theo Luật Hôn nhân và gia đình, thu nhập do lao động, sản xuất, kinh doanh và nhiều khoản thu nhập hợp pháp phát sinh trong thời kỳ hôn nhân về nguyên tắc thuộc tài sản chung, trừ những trường hợp luật quy định khác hoặc có căn cứ xác lập chế độ tài sản phù hợp.

Trước hết phải thống nhất “tiền riêng” đang có nghĩa gì

Nhiều mâu thuẫn bắt đầu không phải vì số tiền quá lớn mà vì hai người đang dùng cùng một từ với hai cách hiểu khác nhau.

Một người có thể hiểu tiền riêng là khoản được tự do chi tiêu mà không phải giải trình từng món. Người kia lại hiểu đó là tài sản hoàn toàn tách khỏi khối tài sản của gia đình. Hai cách hiểu này không giống nhau cả về đời sống lẫn pháp lý.

Vì vậy, bước đầu tiên của thỏa thuận tiền riêng vợ chồng nên là xác định rõ ba lớp tiền:

·         Tiền dành cho nghĩa vụ chung như nhà ở, ăn uống, con cái, chăm sóc sức khỏe, bảo hiểm và các khoản nợ chung

·         Tiền dành cho mục tiêu chung như quỹ dự phòng, mua nhà, đầu tư, học tập hoặc kế hoạch dài hạn

·         Khoản mỗi người được tự quản để phục vụ nhu cầu cá nhân trong giới hạn đã thống nhất

Cách phân lớp này hiệu quả hơn việc chỉ nói “anh có tiền anh, em có tiền em”, bởi nó trả lời được câu hỏi quan trọng hơn: trước khi tự do sử dụng phần của mình, mỗi người phải hoàn thành trách nhiệm nào với gia đình?

Về pháp lý, tài sản riêng có những căn cứ xác định cụ thể, chẳng hạn tài sản có trước khi kết hôn, tài sản được thừa kế riêng, tặng cho riêng và một số loại tài sản khác theo luật. Tài sản được hình thành từ tài sản riêng cũng có thể tiếp tục là tài sản riêng.

Ưu tiên nghĩa vụ chung trước khi chia khoản tự quản

Một thỏa thuận dễ gây bất bình là chia tiền riêng trước rồi mới xem phần còn lại có đủ cho gia đình hay không. Trình tự bền vững hơn là làm ngược lại.

Hai người có thể bắt đầu từ tổng nhu cầu tài chính thực tế của gia đình: chi phí sinh hoạt, tiền thuê hoặc trả góp nhà, học phí, chăm sóc cha mẹ nếu đã thống nhất, nghĩa vụ nợ, bảo hiểm và khoản dự phòng. Sau đó xác định phần đóng góp của mỗi người rồi mới hình thành khoản tự quản cá nhân.

Không nhất thiết vợ chồng phải đóng góp bằng nhau về số tiền. Khi thu nhập khác biệt đáng kể, chia theo tỷ lệ thường phản ánh khả năng thực tế tốt hơn. Ví dụ, nếu tổng thu nhập của hai người lần lượt chiếm khoảng 60% và 40%, họ có thể dùng tỷ lệ tương tự cho nhiều khoản chung, thay vì buộc cả hai đóng một con số tuyệt đối như nhau.

Tuy nhiên, đây chỉ là một phương pháp quản lý, không phải công thức bắt buộc. Nếu một người đang nghỉ sinh, chăm con, làm công việc gia đình hoặc tạm thời mất thu nhập, chỉ dựa vào tiền kiếm được để xác định quyền chi tiêu cá nhân rất dễ tạo ra sự mất cân bằng.

Luật Hôn nhân và gia đình cũng xác định tài sản chung được dùng để bảo đảm nhu cầu của gia đình và thực hiện nghĩa vụ chung của vợ chồng. Vì vậy, quyền tự chủ tài chính nên được thiết kế song song với trách nhiệm chung, chứ không thay thế trách nhiệm đó.

Khoản tiền riêng nên đi kèm quyền tự quyết thực sự

Nếu đã gọi một khoản là tiền mỗi người tự quản nhưng mọi giao dịch nhỏ đều phải xin phép, giải trình hoặc chịu phán xét, thỏa thuận đó chỉ tách tiền trên danh nghĩa.

Một nguyên tắc thực tế là: những khoản đã được phân bổ vào ngân sách cá nhân thì người sở hữu ngân sách được tự quyết trong phạm vi đó, miễn không vi phạm những giới hạn chung mà hai người đã thống nhất.

Giới hạn nên tập trung vào những hành vi có thể tác động đến cả gia đình, chẳng hạn:

·         Vay nợ hoặc đứng ra bảo lãnh nghĩa vụ tài chính lớn

·         Dùng tài sản chung để đầu tư rủi ro

·         Rút tiền từ quỹ dự phòng cho mục đích cá nhân

·         Phát sinh khoản chi khiến nghĩa vụ chung không còn được bảo đảm

Ngược lại, việc mua quần áo, gặp bạn bè, theo đuổi sở thích hoặc tặng quà bằng chính khoản ngân sách cá nhân đã được thống nhất thường không cần biến thành một cuộc kiểm toán.

Quyền tự chủ cũng phải áp dụng cho cả hai bên theo cùng một nguyên tắc. Nếu một người có quyền giữ và sử dụng tiền riêng nhưng người còn lại phải giải trình toàn bộ thu nhập, thỏa thuận đã chuyển từ phân quyền tài chính sang kiểm soát tài chính.

Đặc biệt, pháp luật về phòng, chống bạo lực gia đình coi hành vi kiểm soát tài sản, thu nhập của thành viên gia đình nhằm tạo ra tình trạng lệ thuộc về vật chất, tinh thần hoặc các mặt khác là một vấn đề pháp lý nghiêm trọng.

Minh bạch không có nghĩa là phải báo cáo từng khoản chi

Tôn trọng quyền riêng tư và minh bạch tài chính không loại trừ nhau. Điều cần minh bạch là những thông tin có khả năng ảnh hưởng đến lợi ích chung.

Vợ chồng nên biết những vấn đề như tổng thu nhập, các khoản nợ đáng kể, nghĩa vụ tài chính dài hạn, tài sản lớn, khoản đầu tư có rủi ro và tình trạng quỹ chung. Nhưng hai người không nhất thiết phải biết từng cốc cà phê hay từng món đồ cá nhân mà người kia mua bằng khoản tự quản.

Có thể áp dụng nguyên tắc “minh bạch về tình trạng, tự chủ trong giao dịch”: cả hai biết bức tranh tài chính chung nhưng không giám sát vi mô ngân sách cá nhân của nhau.

Đây cũng là lý do nên xác định một ngưỡng cần trao đổi trước. Chẳng hạn, hai người thống nhất rằng giao dịch từ một mức tiền nhất định, khoản vay mới hoặc quyết định có thể ảnh hưởng đến mục tiêu chung đều cần bàn bạc. Ngưỡng bao nhiêu không có con số chuẩn cho mọi gia đình; nó phải tương xứng với thu nhập, tài sản và khả năng chịu rủi ro của chính gia đình đó.

Quan trọng hơn, ngưỡng này nên áp dụng đối xứng. Không nên có tình trạng một người được tự quyết khoản lớn còn người kia phải xin ý kiến với khoản nhỏ hơn nhiều.

Muốn “tiền riêng” có ý nghĩa pháp lý phải xác định đúng căn cứ

Đây là phần thường bị hiểu nhầm nhất trong thỏa thuận tiền riêng vợ chồng.

Việc hai người mở hai tài khoản ngân hàng riêng hoặc nói miệng rằng “lương ai người đó giữ” không tự động làm thay đổi bản chất pháp lý của khoản tiền. Trong chế độ tài sản theo luật định, thu nhập từ lao động và hoạt động sản xuất, kinh doanh hình thành trong thời kỳ hôn nhân về nguyên tắc thuộc tài sản chung. Khi có tranh chấp mà không chứng minh được tài sản đang tranh chấp là tài sản riêng, luật còn đặt ra nguyên tắc coi đó là tài sản chung.

Vì vậy cần tách hai tình huống.

Thỏa thuận để quản lý tiền trong đời sống

Vợ chồng hoàn toàn có thể thống nhất mỗi tháng sau khi hoàn thành phần đóng góp chung, mỗi người giữ một khoản để tự sử dụng. Thỏa thuận này rất hữu ích cho vận hành gia đình, nhưng không nên mặc nhiên hiểu rằng mọi khoản được “chia để tiêu riêng” đều đã trở thành tài sản riêng về mặt pháp lý.

Thỏa thuận nhằm xác lập hoặc phân định quyền tài sản

Nếu mục tiêu là xác định rõ quyền sở hữu đối với tài sản có giá trị lớn, đặc biệt khi có doanh nghiệp, bất động sản, tài sản có trước hôn nhân, tài sản thừa kế hoặc nhu cầu phân chia tài sản chung, cần sử dụng đúng cơ chế pháp lý.

Luật Hôn nhân và gia đình cho phép vợ chồng lựa chọn chế độ tài sản theo thỏa thuận; loại thỏa thuận xác lập chế độ tài sản này phải được lập trước khi kết hôn và tuân thủ yêu cầu về hình thức theo luật. Trong thời kỳ hôn nhân, vợ chồng cũng có quyền thỏa thuận chia một phần hoặc toàn bộ tài sản chung; thỏa thuận phải được lập thành văn bản và việc công chứng được thực hiện khi pháp luật yêu cầu hoặc theo nhu cầu của các bên.

Tài sản riêng cũng có thể được nhập vào tài sản chung theo thỏa thuận của vợ chồng. Vì thế, nguồn gốc tài sản, nội dung văn bản và hành vi quản lý tài sản sau đó đều có ý nghĩa khi cần xác định tài sản thuộc về ai.

Với tài sản lớn hoặc tình huống có khả năng phát sinh tranh chấp, văn bản rõ ràng và tư vấn pháp lý phù hợp đáng tin cậy hơn một thỏa thuận miệng.

Một thỏa thuận tốt phải có cơ chế thay đổi

Mức tiền hợp lý khi mới cưới có thể không còn phù hợp khi có con, mua nhà, một người chuyển nghề hoặc thu nhập của hai bên thay đổi mạnh.

Do đó, thỏa thuận không nên chỉ ghi “mỗi người được giữ bao nhiêu”, mà cần xác định cả thời điểm xem xét lại. Có thể rà soát định kỳ hoặc ngay khi xuất hiện một biến cố tài chính đáng kể.

Một khung thỏa thuận thực tế có thể bao gồm:

1.    Xác định nguồn thu mà cả hai cần công khai

2.    Xác định nghĩa vụ chung phải được bảo đảm trước

3.    Xác định tỷ lệ hoặc số tiền đóng góp của từng người

4.    Xác định khoản tự quản cá nhân và quyền sử dụng khoản đó

5.    Đặt ngưỡng phải trao đổi đối với giao dịch lớn, vay nợ hoặc đầu tư

6.    Tách quỹ dự phòng khỏi tiền tự do chi tiêu

7.    Ghi nhận tài sản có nguồn gốc riêng và lưu chứng từ cần thiết

8.    Ấn định thời điểm rà soát lại thỏa thuận

Điểm cần tránh là biến quy tắc thành công cụ trừng phạt. Chẳng hạn, cắt toàn bộ tiền cá nhân của người đang tạm nghỉ việc hoặc coi việc kiếm ít tiền hơn đồng nghĩa với ít quyền quyết định hơn có thể khiến sự độc lập tài chính biến thành sự phụ thuộc.

Ngược lại, một thỏa thuận có cơ chế điều chỉnh giúp tiền riêng trở thành “vùng tự chủ” nằm bên trong một hệ thống tài chính chung, thay vì trở thành hai hệ thống tài chính cạnh tranh nhau.

Khi nào nên lập thỏa thuận bằng văn bản?

Không phải gia đình nào cũng cần một văn bản pháp lý dài. Với những khoản chi tiêu cá nhân thông thường, một quy tắc ngân sách được cả hai thống nhất và thực hiện nhất quán có thể đã đủ.

Nên cân nhắc văn bản rõ ràng hơn khi có tài sản hoặc nghĩa vụ đáng kể, chẳng hạn một người sở hữu tài sản lớn trước hôn nhân, được tặng cho hoặc thừa kế riêng, đang kinh doanh, có khoản đầu tư lớn, có con riêng, có nghĩa vụ nợ đáng kể hoặc hai bên muốn phân định một phần tài sản chung trong thời kỳ hôn nhân.

Lý do không chỉ là phòng trường hợp ly hôn. Văn bản còn giúp hạn chế việc sau nhiều năm không ai nhớ chính xác hai bên từng thống nhất điều gì, tiền nào có nguồn gốc từ đâu hoặc khoản tài sản nào đã được nhập vào tài sản chung.

Khi liên quan đến quyền sở hữu thực sự chứ không chỉ ngân sách chi tiêu, cần đặc biệt chú ý yêu cầu về hình thức và hiệu lực của thỏa thuận theo Luật Hôn nhân và gia đình.

Thỏa thuận tiền riêng vợ chồng hợp lý không nhằm xác định “ai giữ được nhiều tiền hơn”, mà nhằm phân định rõ trách nhiệm chung và quyền tự chủ cá nhân. Một nguyên tắc dễ áp dụng là bảo đảm nghĩa vụ và mục tiêu chung trước, sau đó dành cho mỗi người một khoản được tự quản, đồng thời thống nhất những giao dịch nào bắt buộc phải trao đổi.

Cũng cần nhớ rằng “tiền mỗi người tự giữ” và “tài sản riêng theo pháp luật” là hai khái niệm khác nhau. Nếu chỉ cần quản lý sinh hoạt, hai người có thể thiết kế quy tắc phù hợp với thu nhập và lối sống của mình. Nếu muốn phân định quyền sở hữu đối với tài sản có giá trị lớn, thỏa thuận nên được lập đúng hình thức pháp lý và đủ rõ để chứng minh nguồn gốc, phạm vi cũng như quyền của mỗi bên.