Những sai lầm quyết định tài chính gia đình thường gặp

Vì vậy, điểm quan trọng không chỉ là biết nên tiết kiệm, vay hay đầu tư bao nhiêu. Gia đình còn cần nhận diện cách cảm xúc, thông tin không đầy đủ, thiên kiến nhận thức và cơ chế ra quyết định chung có thể làm sai lệch lựa chọn. CFPB cũng lưu ý rằng quyết định tài chính chịu ảnh hưởng của cảm xúc, giá trị và văn hóa chứ không diễn ra trong môi trường hoàn toàn lý tính.

Ra quyết định theo cảm xúc và nhu cầu trước mắt

Một trong những sai lầm phổ biến nhất là xem trạng thái cảm xúc hiện tại như bằng chứng cho thấy một lựa chọn tài chính là đúng.

Gia đình có thể quyết định mua tài sản lớn vì cảm giác “đã đến lúc phải có”, tăng chi tiêu để giữ hình ảnh xã hội hoặc trì hoãn tiết kiệm vì cho rằng nhu cầu hiện tại cấp thiết hơn tương lai. Vấn đề nằm ở chỗ cảm xúc thường làm thay đổi trọng số mà chúng ta dành cho lợi ích và chi phí.

Thiên kiến hiện tại làm tương lai bị đánh giá thấp

Trong kinh tế học hành vi, “present bias” mô tả xu hướng đặt trọng số lớn hơn cho lợi ích gần hiện tại so với lợi ích ở tương lai. Nghiên cứu về tài chính hộ gia đình cho thấy thiên kiến này có thể tác động trực tiếp đến lựa chọn giữa tiêu dùng và tiết kiệm.

Ví dụ, một gia đình có thể đồng ý rằng xây dựng quỹ dự phòng là quan trọng nhưng liên tục dùng khoản tiền dành cho mục tiêu đó vào những nhu cầu có tính tức thời. Từng khoản chi riêng lẻ có vẻ hợp lý, nhưng kết quả tích lũy lại đi ngược mục tiêu dài hạn.

Sai lầm ở đây không phải là “chi tiêu cho hiện tại”. Vấn đề xảy ra khi gia đình không phân biệt được nhu cầu thực sự cấp thiết với mong muốn đang được cảm xúc khuếch đại.

Cách kiểm tra đơn giản là tách thời điểm phát sinh mong muốn khỏi thời điểm đưa ra quyết định. Với khoản chi lớn hoặc nghĩa vụ tài chính dài hạn, việc xem lại lựa chọn sau một khoảng thời gian có thể giúp giảm ảnh hưởng của cảm xúc tức thời.

Quyết định khi chưa có bức tranh tài chính đầy đủ

Một lựa chọn chỉ có thể hợp lý khi dữ liệu đầu vào đủ đáng tin cậy. Trong gia đình, dữ liệu đó không chỉ là số dư tài khoản mà còn gồm thu nhập thực nhận, chi phí cố định, khoản nợ, nghĩa vụ hỗ trợ người thân, khoản chi định kỳ và các cam kết tài chính đã tồn tại.

Nếu một hoặc nhiều thành phần bị bỏ sót, gia đình rất dễ đánh giá quá cao khả năng chi trả.

Chẳng hạn, một khoản vay có thể trông vừa sức khi chỉ so tiền trả hàng tháng với thu nhập. Nhưng nếu đồng thời có học phí, bảo hiểm, khoản nợ khác và thu nhập biến động, biên an toàn thực tế có thể thấp hơn đáng kể.

Thiếu minh bạch còn làm sai lệch quyết định chung

Thông tin tài chính không đầy đủ đôi khi không phải do cố tình che giấu. Một người có thể đơn giản không biết tổng số tiền gia đình đang chi mỗi tháng hoặc không nhận thức đầy đủ nghĩa vụ do người còn lại quản lý.

Điều này tạo ra một dạng “bất cân xứng thông tin” ngay trong gia đình: mỗi người đang ra quyết định dựa trên một phiên bản khác nhau của tình hình tài chính.

Trước một quyết định lớn, gia đình nên thống nhất ít nhất bốn nhóm dữ liệu:

·         Thu nhập có thể sử dụng thực tế

·         Chi phí bắt buộc và nghĩa vụ đang tồn tại

·         Tiền mặt hoặc tài sản có tính thanh khoản

·         Kịch bản nếu thu nhập giảm hoặc xuất hiện chi phí bất thường

Khi những con số này chưa rõ, tranh luận về việc “có nên mua”, “có nên vay” hay “có nên đầu tư” thường diễn ra quá sớm.

Chỉ nhìn khoản thanh toán trước mắt mà bỏ qua tổng chi phí

Một lựa chọn tài chính thường được trình bày dưới dạng con số dễ tiếp nhận nhất: khoản trả mỗi tháng, mức giảm giá, số tiền đặt cọc hoặc mức lợi nhuận kỳ vọng.

Nhưng con số dễ nhìn nhất chưa chắc là con số quan trọng nhất.

Gia đình có thể chọn một khoản vay vì mức trả hàng tháng thấp mà không xem kỹ tổng tiền lãi, thời hạn trả nợ hoặc chi phí phát sinh. Tương tự, một sản phẩm được giảm giá mạnh vẫn là một khoản chi không hợp lý nếu gia đình vốn không có nhu cầu sử dụng.

Chi phí cơ hội thường bị bỏ quên

Tiền dùng cho một quyết định không còn sẵn sàng cho quyết định khác. Đây là lý do chỉ hỏi “gia đình có đủ tiền không?” chưa đủ.

Cần hỏi thêm: “Nếu dành tiền cho lựa chọn này, gia đình phải từ bỏ điều gì?”

Ví dụ, một khoản tiền có thể đủ để nâng cấp xe nhưng đồng thời là phần lớn quỹ dự phòng. Về mặt kế toán, gia đình có khả năng thanh toán. Về mặt quản trị rủi ro, lựa chọn đó có thể làm gia đình dễ tổn thương hơn trước một biến cố bất ngờ.

Một quyết định hợp lý vì thế nên so sánh ít nhất ba yếu tố: lợi ích nhận được, tổng chi phí trong suốt thời gian sở hữu hoặc vay và phương án sử dụng tốt thứ hai của cùng nguồn tiền.

Đánh giá thấp rủi ro và không chừa biên an toàn

Nhiều kế hoạch tài chính hoạt động tốt trong điều kiện bình thường nhưng thất bại khi xuất hiện một biến cố tương đối phổ biến như mất việc, giảm thu nhập, sửa chữa tài sản hoặc chi phí y tế.

Sai lầm nằm ở việc lập kế hoạch dựa trên kịch bản “mọi thứ tiếp tục như hiện tại”.

Dữ liệu SHED 2025 của Cục Dự trữ Liên bang Mỹ cho thấy 63% người trưởng thành được khảo sát cho biết họ có thể xử lý một khoản chi bất ngờ 400 USD hoàn toàn bằng tiền mặt hoặc phương thức tương đương; 55% cho biết có quỹ dự phòng đủ trang trải ba tháng chi phí. Đây là dữ liệu của Mỹ và không phải chuẩn bắt buộc cho gia đình Việt Nam, nhưng nó minh họa vì sao khả năng hấp thụ cú sốc tài chính là một biến số quan trọng khi đánh giá quyết định.

Khả năng trả được không đồng nghĩa với khả năng chịu được rủi ro

Gia đình có thể đủ tiền trả khoản góp tháng tới nhưng vẫn không có biên an toàn nếu một phần thu nhập biến mất.

Vì vậy, với một quyết định tạo nghĩa vụ dài hạn, nên kiểm tra thêm kịch bản xấu hơn:

·         Thu nhập của một thành viên giảm thì sao

·         Xuất hiện một khoản chi lớn ngoài kế hoạch thì sao

·         Chi phí vay tăng hoặc thời gian thu hồi vốn kéo dài thì sao

·         Gia đình cần tiền mặt gấp thì tài sản có chuyển đổi được không

Không phải mọi gia đình đều cần cùng một mức quỹ dự phòng hoặc cùng một ngưỡng rủi ro. Người có thu nhập ổn định, ít người phụ thuộc và bảo hiểm đầy đủ có thể cần biên an toàn khác với hộ gia đình có thu nhập thất thường hoặc nhiều nghĩa vụ tài chính.

Điểm cần tránh là dùng một kịch bản thuận lợi duy nhất để chứng minh rằng quyết định “vẫn ổn”.

Để một người quyết định thay cho mục tiêu chung của gia đình

Việc một thành viên giỏi quản lý tài chính hơn đảm nhiệm phần lớn công việc không nhất thiết là vấn đề. Rủi ro xuất hiện khi quyền thực hiện biến thành quyền quyết định mà những người còn lại không hiểu hoặc không đồng thuận.

Tiền bạc liên quan đồng thời đến an toàn, quyền tự chủ, trách nhiệm và kỳ vọng tương lai. Vì vậy, hai người có thể nhìn cùng một khoản tiền nhưng gán cho nó ý nghĩa hoàn toàn khác nhau.

Các nghiên cứu về xung đột vợ chồng cho thấy vấn đề tài chính có thể tạo ra các cuộc bất đồng đáng kể và cách các cặp đôi giao tiếp về tiền có liên quan đến chất lượng tương tác trong quan hệ. Một nghiên cứu nhật ký trên 100 cặp vợ chồng theo dõi 748 lần xung đột cũng cho thấy các bất đồng liên quan đến tiền có những đặc điểm khác đáng chú ý so với nhiều chủ đề khác.

Đồng thuận không có nghĩa là cả hai phải có cùng sở thích

Một người có thể ưu tiên an toàn, trong khi người kia chấp nhận rủi ro để đổi lấy cơ hội tăng trưởng. Hai quan điểm này không tự động khiến một bên đúng và một bên sai.

Sai lầm là bỏ qua sự khác biệt cho đến khi quyết định đã được thực hiện.

Với quyết định lớn, gia đình nên thống nhất trước ba câu hỏi:

1.    Quyết định này phục vụ mục tiêu chung nào

2.    Mức tổn thất hoặc bất tiện tối đa gia đình chấp nhận được là gì

3.    Điều kiện nào khiến gia đình phải dừng hoặc xem xét lại lựa chọn

Khi các tiêu chí được xác định trước, cuộc trao đổi chuyển từ “ý kiến của ai đúng hơn” sang “phương án nào phù hợp hơn với mục tiêu đã thống nhất”.

Dùng thiên kiến và quy tắc đơn giản thay cho việc đánh giá thực tế

Con người thường cần các lối tắt để ra quyết định nhanh. Trong tài chính gia đình, những lối tắt này có thể xuất hiện dưới dạng:

“Nhà đất lúc nào cũng an toàn.”

“Có tiền nhàn rỗi thì phải đầu tư.”

“Trả góp mỗi tháng không nhiều thì mua được.”

“Người quen đều làm vậy nên chắc không rủi ro.”

Các quy tắc như vậy có thể đúng trong một số hoàn cảnh, nhưng chúng trở thành sai lầm khi được dùng thay cho phân tích.

Nghiên cứu về tài chính hộ gia đình cho thấy hành vi thực tế có nhiều điểm không phù hợp với mô hình một cá nhân luôn xử lý thông tin và tối ưu hóa quyết định hoàn toàn lý tính. Các thiên kiến hành vi, hạn chế về chú ý và cách con người xử lý lựa chọn đều có thể ảnh hưởng đến kết quả tài chính.

Cần đặc biệt chú ý đến bằng chứng xác nhận ý kiến sẵn có

Sau khi đã thích một phương án, con người thường dễ chú ý đến thông tin ủng hộ phương án đó hơn các dữ liệu phản bác.

Trong gia đình, cơ chế này có thể khiến quá trình “tìm hiểu” thực chất chỉ trở thành quá trình tìm lý do để bảo vệ một lựa chọn đã được hình thành từ trước.

Một cách giảm rủi ro là chủ động đặt câu hỏi ngược: “Thông tin nào, nếu xuất hiện, sẽ khiến chúng ta không thực hiện quyết định này?”

Nếu không có bất kỳ dữ kiện nào có thể thay đổi quyết định, rất có thể gia đình không còn đánh giá phương án mà đang bảo vệ một niềm tin.

Một quy trình đơn giản giúp hạn chế sai lầm khi quyết định tài chính

Không thể loại bỏ hoàn toàn cảm xúc hay thiên kiến. Mục tiêu thực tế hơn là xây dựng một quy trình khiến chúng khó chi phối quyết định hơn.

Trước một khoản vay, giao dịch lớn, đầu tư hoặc cam kết tài chính dài hạn, gia đình có thể đi lần lượt qua năm bước.

Xác định vấn đề trước khi chọn phương án

Hãy làm rõ gia đình đang giải quyết nhu cầu nào. Nếu mục tiêu chưa rõ, việc so sánh sản phẩm hoặc phương án thường chỉ tạo thêm thông tin nhưng không giúp ra quyết định tốt hơn.

Chuẩn hóa dữ liệu tài chính

Đặt các lựa chọn trên cùng một nền so sánh: tổng chi phí, dòng tiền hàng tháng, thời hạn, rủi ro và tác động đến lượng tiền dự phòng.

Xây dựng ít nhất một kịch bản bất lợi

Không chỉ hỏi điều gì xảy ra nếu kế hoạch diễn ra như dự tính. Hãy kiểm tra xem gia đình có chịu được kết quả kém thuận lợi hay không.

Tách người đề xuất khỏi tiêu chí đánh giá

Một phương án không nên tốt hơn chỉ vì người có thu nhập cao hơn, nhiều kinh nghiệm hơn hoặc có tiếng nói mạnh hơn đề xuất nó. Tiêu chí nên được thống nhất trước khi đưa ra lựa chọn cuối cùng.

Đặt điểm xem xét lại quyết định

Với cam kết kéo dài nhiều năm, điều kiện tài chính có thể thay đổi. Gia đình nên xác định trước thời điểm hoặc dấu hiệu khiến phương án cần được đánh giá lại.

Quy trình này không bảo đảm mọi lựa chọn đều tạo ra kết quả tốt. Một quyết định hợp lý vẫn có thể gặp kết quả xấu vì những yếu tố không thể dự đoán. Giá trị của quy trình nằm ở việc giảm khả năng gia đình đưa ra lựa chọn dựa trên thông tin thiếu, cảm xúc nhất thời hoặc giả định chưa được kiểm tra.

Những sai lầm quyết định tài chính gia đình thường không đến từ một phép tính sai duy nhất. Chúng thường hình thành khi nhiều yếu tố cùng xuất hiện: mục tiêu chưa thống nhất, dữ liệu chưa đầy đủ, lợi ích trước mắt được đánh giá quá cao, rủi ro bị xem nhẹ hoặc một niềm tin sẵn có không được kiểm chứng.

Do đó, chất lượng của một quyết định tài chính không nên chỉ được đánh giá bằng kết quả cuối cùng. Quan trọng hơn là tại thời điểm quyết định, gia đình đã có đủ thông tin hay chưa, đã xem xét rủi ro hay chưa, đã hiểu những gì phải đánh đổi và các thành viên chịu ảnh hưởng có thực sự thống nhất với lựa chọn đó hay không.