Quyết định tài chính khi thu nhập chênh lệch giữa vợ chồng

Một cơ chế tài chính bền vững thường cần đồng thời bảo đảm bốn yếu tố: chi phí chung được phân bổ theo khả năng thực tế, cả hai có tiếng nói đối với quyết định chung, mỗi người vẫn có một mức tự chủ tài chính hợp lý và các quyết định lớn phải được đánh giá theo mục tiêu cũng như sức chịu đựng tài chính của cả hộ gia đình.

Bình đẳng tài chính không đồng nghĩa với đóng góp 50/50

Khi hai người có thu nhập khác nhau đáng kể, chia mọi chi phí chung theo tỷ lệ 50/50 có vẻ bình đẳng về con số nhưng chưa chắc công bằng về gánh nặng.

Giả sử một người có thu nhập ròng 60 triệu đồng/tháng và người còn lại có 20 triệu đồng. Nếu chi phí chung của gia đình là 30 triệu và mỗi người đóng 15 triệu, người thứ nhất dùng 25% thu nhập cho quỹ chung, trong khi người thứ hai phải dùng tới 75%. Cùng đóng một số tiền nhưng mức độ hy sinh tài chính hoàn toàn khác nhau.

Một cách tiếp cận phù hợp hơn là xem khả năng đóng góp như một biến độc lập với quyền tham gia quyết định. Với ví dụ trên, tổng thu nhập là 80 triệu đồng; người thứ nhất tạo ra 75% và người thứ hai tạo ra 25%. Nếu áp dụng tỷ lệ thu nhập, khoản chi chung 30 triệu có thể được phân bổ tương ứng khoảng 22,5 triệu và 7,5 triệu.

Đây không phải công thức bắt buộc cho mọi gia đình. Nếu một người đang nghỉ sinh, chăm con, học nâng cao chuyên môn hoặc đảm nhận nhiều công việc không được trả lương trong gia đình, thu nhập hiện tại cũng không phản ánh toàn bộ đóng góp của họ. Tỷ lệ thu nhập vì thế nên được xem là điểm khởi đầu để thảo luận, không phải thước đo giá trị của mỗi người.

Điều quan trọng là sau khi hoàn thành nghĩa vụ chung, mức tiền còn lại của một bên không bị thu hẹp tới mức mất khả năng tiết kiệm, chi tiêu cá nhân hoặc ứng phó với rủi ro.

Quyền quyết định nên đi theo mức độ ảnh hưởng, không đi theo mức thu nhập

Một ngộ nhận phổ biến là người kiếm nhiều tiền hơn nên có tiếng nói lớn hơn vì họ đang cung cấp phần lớn nguồn lực tài chính. Cách lập luận này hợp lý với một khoản tiền hoàn toàn cá nhân, nhưng trở nên thiếu phù hợp khi quyết định tạo nghĩa vụ cho cả hai người.

Ví dụ, mua nhà bằng khoản vay dài hạn không chỉ liên quan đến người đóng tiền trả nợ nhiều hơn. Quyết định đó ảnh hưởng tới nơi ở, khả năng chuyển việc, kế hoạch sinh con, mức tiết kiệm và khả năng chịu rủi ro của cả gia đình. Vì vậy, đây phải là quyết định cần sự đồng thuận của cả hai.

Có thể phân chia quyền quyết định dựa trên phạm vi tác động:

·         Khoản chi tiêu cá nhân trong ngân sách riêng có thể do mỗi người tự quyết

·         Khoản chi thường xuyên của gia đình có thể vận hành theo ngân sách đã thống nhất trước

·         Khoản mua sắm lớn, vay nợ, đầu tư dài hạn hoặc thay đổi mục tiêu tài chính cần quyết định chung

·         Quyết định có thể làm phát sinh nghĩa vụ tài chính cho người còn lại phải được thảo luận trước

Cơ chế này giúp tránh hai thái cực: một bên phải xin phép cho mọi khoản chi nhỏ, hoặc một bên tự mình thực hiện những quyết định lớn chỉ vì họ đang kiếm nhiều tiền hơn.

Nghiên cứu về cách các cặp đôi tổ chức tài chính cũng cho thấy việc chia sẻ nguồn lực và quyền ra quyết định có liên hệ với chất lượng mối quan hệ tốt hơn. Một nghiên cứu gồm sáu nghiên cứu thành phần với tổng mẫu 38.534 người cho thấy các cặp đôi gộp toàn bộ tài chính báo cáo mức hài lòng trong mối quan hệ cao hơn và ít có khả năng chia tay hơn; tác động đặc biệt rõ ở các cặp đôi chịu áp lực tài chính.

Điều đó không có nghĩa mọi cặp vợ chồng đều phải dùng một tài khoản duy nhất. Ý nghĩa quan trọng hơn là mức độ tích hợp và minh bạch tài chính có thể ảnh hưởng đến cách hai người nhìn nhận mình như một đơn vị chung.

Nên xác định ngân sách chung trước khi tranh luận ai trả khoản nào

Nếu mỗi tháng vợ chồng chỉ thảo luận từng hóa đơn riêng lẻ — ai trả tiền nhà, ai thanh toán học phí, ai mua thực phẩm — sự chênh lệch thu nhập rất dễ biến thành một chuỗi thương lượng liên tục.

Một hệ thống hiệu quả hơn bắt đầu từ ngân sách của hộ gia đình, sau đó mới xác định phần đóng góp của từng người.

Trước hết, hai người cần cùng nhìn vào ít nhất bốn nhóm số liệu: tổng thu nhập thực nhận, chi phí thiết yếu, nghĩa vụ nợ và khoản dành cho tiết kiệm hoặc mục tiêu dài hạn. Cơ quan Bảo vệ Tài chính Người tiêu dùng Hoa Kỳ cũng khuyến nghị các cặp đôi lập danh mục tài chính gia đình gồm thu nhập, chi phí, nợ và các khoản đầu tư, đồng thời chia sẻ thông tin này thường xuyên.

Sau đó, ngân sách có thể được chia thành ba lớp.

Ngân sách bắt buộc

Đây là những khoản bảo đảm hoạt động cơ bản của gia đình như nhà ở, thực phẩm, điện nước, chăm sóc con, bảo hiểm và nghĩa vụ nợ.

Những khoản này nên được ưu tiên trước chi tiêu tùy ý vì nếu một quyết định mới làm ngân sách bắt buộc vượt quá khả năng chi trả ổn định của cả gia đình, vấn đề không còn là ai trả nhiều hơn mà là quy mô cam kết tài chính đã quá lớn.

Ngân sách mục tiêu chung

Đây là phần dành cho quỹ dự phòng, mua nhà, giáo dục con, nghỉ hưu hoặc những kế hoạch dài hạn mà hai người cùng lựa chọn.

Khi mục tiêu được xác định trước, nhiều tranh luận chi tiêu sẽ chuyển từ câu hỏi “tiền của ai?” sang câu hỏi hữu ích hơn: “khoản này có làm chậm mục tiêu mà cả hai đã thống nhất hay không?”.

Ngân sách cá nhân

Sau khi hoàn thành trách nhiệm chung, mỗi người nên có một phần tiền có thể sử dụng mà không phải giải trình từng khoản nhỏ.

Mức này không nhất thiết bằng nhau trong mọi hoàn cảnh, nhưng cần đủ để người thu nhập thấp hơn không rơi vào tình trạng phụ thuộc hoàn toàn về tài chính.

Cách chia tiền nào phù hợp khi mức thu nhập chênh lệch?

Không có một mô hình tài khoản duy nhất tối ưu cho tất cả các cặp vợ chồng. Ba cấu trúc phổ biến có những ưu điểm và giới hạn khác nhau.

Gộp toàn bộ thu nhập

Hai người xem toàn bộ nguồn tiền là tài sản vận hành chung, sau đó cùng chi tiêu, tiết kiệm và đầu tư từ một hệ thống chung.

Ưu điểm lớn nhất là tính minh bạch và đơn giản. Mô hình này đặc biệt dễ vận hành khi hai người có mục tiêu tài chính gần nhau và đều thoải mái với mức độ chia sẻ cao.

Các nghiên cứu quan sát đã tìm thấy mối liên hệ giữa tài khoản chung và chất lượng mối quan hệ cao hơn. Một nghiên cứu về các cặp đôi thu nhập thấp tại Mỹ ghi nhận tài khoản ngân hàng chung có liên hệ với nhiều chỉ báo chất lượng quan hệ tốt hơn, dù mức độ liên hệ khác nhau giữa nam và nữ.

Tuy nhiên, gộp toàn bộ tiền có thể gây cảm giác mất tự chủ nếu hai người có phong cách chi tiêu rất khác nhau hoặc chưa thống nhất được ranh giới cho chi tiêu cá nhân.

Giữ riêng hoàn toàn

Mỗi người giữ tài khoản và thu nhập riêng, sau đó chia các nghĩa vụ chung theo thỏa thuận.

Mô hình này tạo tính độc lập cao nhưng đòi hỏi minh bạch mạnh. Nếu hai bên chỉ biết mình phải trả khoản nào mà không biết tình trạng nợ, tiết kiệm hoặc khả năng tài chính thực của người kia, gia đình có thể thiếu một bức tranh tổng thể để đưa ra quyết định lớn.

Giữ riêng tài khoản vì thế không đồng nghĩa với giữ riêng thông tin.

Mô hình kết hợp

Mỗi người giữ một tài khoản cá nhân và đồng thời đóng tiền vào tài khoản hoặc quỹ chung.

Đây là cách dung hòa giữa tính hợp tác và quyền tự chủ. Nghiên cứu về cách các cặp đôi quản lý tài khoản cho thấy mô hình “hỗn hợp” — vừa có tài khoản chung vừa có tài khoản riêng — là một lựa chọn khá phổ biến trong thực tế.

Trong bối cảnh thu nhập chênh lệch, mô hình này đặc biệt hữu ích vì khoản đóng góp vào quỹ chung có thể tính theo tỷ lệ thu nhập, trong khi phần còn lại cho phép mỗi người duy trì quyền kiểm soát nhất định đối với tiền cá nhân.

Quyết định lớn cần qua một ngưỡng đồng thuận chung

Không phải mọi khoản chi đều cần một cuộc họp tài chính. Nếu vợ chồng phải trao đổi trước từng ly cà phê hoặc món đồ cá nhân, hệ thống sẽ trở nên nặng nề và khó duy trì.

Giải pháp là đặt một ngưỡng quyết định chung.

Ngưỡng này có thể là một số tiền cố định hoặc được xác định theo tác động tới ngân sách. Chẳng hạn, hai người có thể thống nhất mọi khoản mua không nằm trong ngân sách và vượt một mức nhất định đều phải trao đổi trước. Quan trọng hơn con số cụ thể là cả hai biết trước quy tắc và quy tắc áp dụng bình đẳng.

Với các khoản vay, tiêu chí nên chặt hơn vì quyết định hiện tại tạo nghĩa vụ cho thu nhập tương lai. Một chỉ số có thể dùng để đánh giá áp lực nợ là tỷ lệ nợ trên thu nhập — tổng khoản thanh toán nợ hàng tháng chia cho tổng thu nhập hàng tháng. CFPB lưu ý đây là một trong những chỉ số mà bên cho vay sử dụng để đánh giá khả năng quản lý nghĩa vụ trả nợ, đồng thời ngưỡng chấp nhận có thể khác nhau giữa từng loại khoản vay và tổ chức cho vay.

Do đó, trước một quyết định tài chính lớn, vợ chồng nên kiểm tra ít nhất bốn câu hỏi:

1.    Khoản này có phục vụ mục tiêu đã thống nhất không?

2.    Gia đình có đủ dòng tiền sau khi thực hiện quyết định không?

3.    Nếu thu nhập của người kiếm nhiều hơn giảm mạnh, nghĩa vụ này còn chịu đựng được không?

4.    Cả hai có thực sự đồng ý với rủi ro và sự đánh đổi hay chỉ một người có khả năng trả tiền?

Câu hỏi thứ ba đặc biệt quan trọng trong gia đình có thu nhập chênh lệch lớn. Nếu toàn bộ mức sống được thiết kế dựa trên thu nhập của người kiếm nhiều tiền hơn, gia đình có thể có thu nhập cao nhưng mức độ phụ thuộc vào một nguồn tiền cũng rất cao.

Cần tách công bằng tài chính khỏi quyền lực tài chính

Chênh lệch thu nhập dễ tạo ra một dạng mất cân bằng khó nhận thấy: người có thu nhập thấp hơn bắt đầu cảm thấy họ phải xin phép chi tiêu, còn người có thu nhập cao hơn coi việc kiểm soát tiền là hệ quả tự nhiên của việc đóng góp nhiều hơn.

Vấn đề ở đây không còn đơn thuần là cách chia hóa đơn mà là cách quyền lực được phân bổ.

Một hệ thống tài chính chung lành mạnh cần tránh ít nhất ba tình trạng: một người không biết gia đình có bao nhiêu tiền hoặc bao nhiêu nợ; một người không được tiếp cận nguồn tiền cần thiết cho nhu cầu thông thường; hoặc một người có thể tạo ra những cam kết tài chính lớn mà người còn lại không biết.

Minh bạch không đòi hỏi hai người phải có cùng phong cách chi tiêu. Nó đòi hỏi những thông tin ảnh hưởng tới an toàn tài chính chung phải được chia sẻ.

Các nghiên cứu về xung đột tiền bạc cho thấy bất đồng tài chính có thể đặc biệt căng thẳng và liên quan đến khó khăn trong giải quyết xung đột cũng như mức hài lòng hôn nhân thấp hơn. Vì vậy, một quy trình quyết định rõ ràng có giá trị không chỉ ở việc kiểm soát tiền mà còn ở việc giảm những lần thương lượng mang tính cá nhân về “ai có quyền hơn”.

Thay vì đặt câu hỏi “ai kiếm nhiều hơn?”, vợ chồng có thể dùng một bộ nguyên tắc ổn định hơn:

·         Quyền quyết định đối với việc chung là bình đẳng

·         Nghĩa vụ đóng góp có thể khác nhau theo khả năng

·         Thông tin tài chính quan trọng phải minh bạch

·         Cả hai đều có một mức tự chủ tài chính

·         Nợ và cam kết dài hạn cần đồng thuận

·         Mọi thỏa thuận được xem xét lại khi thu nhập hoặc trách nhiệm gia đình thay đổi

Khi thu nhập vợ chồng chênh lệch, nguyên tắc hợp lý không phải là buộc mọi thứ phải 50/50 và cũng không phải trao quyền quyết định tương ứng với số tiền mỗi người kiếm được. Cách tiếp cận bền vững hơn là đóng góp theo khả năng nhưng quyết định theo mức độ ảnh hưởng tới gia đình.

Hai người có thể gộp toàn bộ tiền, giữ riêng hoặc sử dụng mô hình kết hợp. Cấu trúc tài khoản chỉ là công cụ. Điều quan trọng hơn là cả hai cùng nhìn thấy bức tranh tài chính, thống nhất mục tiêu, xác định trước quy tắc đóng góp và duy trì quyền tham gia thực chất đối với những quyết định ảnh hưởng đến tương lai chung.

Một cơ chế tốt không cố xóa bỏ chênh lệch thu nhập. Nó ngăn chênh lệch thu nhập biến thành chênh lệch quyền lực, đồng thời giúp gia đình sử dụng tổng nguồn lực hiệu quả hơn.