Cách dạy con an toàn trên mạng khi gặp nguy cơ

Một quy tắc dễ nhớ cho trẻ là: Dừng – Không làm theo – Báo người lớn – Lưu bằng chứng – Chặn và báo cáo. UNICEF khuyến nghị trẻ ngừng tương tác, chặn người gây hại, tìm sự giúp đỡ từ người lớn đáng tin cậy và báo cáo khi gặp nguy cơ trực tuyến.

Dạy trẻ nhận biết điều “đáng ngờ” thay vì chỉ nhận biết “người lạ”

Nếu cha mẹ chỉ nói “đừng nói chuyện với người lạ”, trẻ có thể hình dung nguy hiểm là một người xa lạ có biểu hiện rõ ràng. Thực tế phức tạp hơn. Một người có ý đồ xấu có thể mất thời gian xây dựng lòng tin, giả vờ đồng cảm hoặc dần chuyển cuộc trò chuyện sang những yêu cầu riêng tư.

NCMEC mô tả hành vi dụ dỗ trẻ trực tuyến có thể bao gồm trò chuyện mang tính tình dục, đề nghị hoặc gây sức ép để trẻ gửi hình ảnh nhạy cảm, hay hướng tới việc gặp trực tiếp.

Vì vậy, cha mẹ nên dạy con chú ý đến dấu hiệu trong hành vi, chẳng hạn:

·         Người kia liên tục hỏi tên thật, trường học, địa chỉ, số điện thoại hoặc vị trí

·         Muốn chuyển cuộc trò chuyện sang ứng dụng hoặc kênh riêng tư hơn

·         Yêu cầu trẻ giữ bí mật với cha mẹ

·         Xin ảnh, video hoặc thông tin cá nhân

·         Gửi đường link hoặc tệp lạ và thúc giục trẻ mở

·         Nói chuyện khiến trẻ thấy sợ hãi, xấu hổ, khó chịu hoặc bị áp lực

·         Đề nghị quà, tiền hoặc lợi ích để đổi lấy một việc trẻ không muốn làm

·         Dọa tung thông tin, hình ảnh hoặc gây hậu quả nếu trẻ không làm theo

·         Muốn gặp trẻ ngoài đời mà không có sự tham gia của người lớn đáng tin cậy

UNICEF cũng khuyên cha mẹ giải thích cho trẻ rằng không phải ai gặp trên mạng cũng đáng tin và trẻ cần thận trọng với các đường link, tệp đính kèm cũng như việc chia sẻ thông tin cá nhân.

Điểm cần nhấn mạnh với trẻ là: con không cần chứng minh người đó thực sự xấu mới được rời khỏi cuộc trò chuyện. Chỉ cần con thấy bất an, bị thúc ép hoặc không chắc chắn thì đã đủ lý do để dừng lại và hỏi người lớn.

Khi gặp nguy cơ, trẻ cần phản ứng theo một quy trình cố định

Trong tình huống căng thẳng, trẻ khó nhớ một bài giảng dài. Cha mẹ nên biến cách xử lý thành một chuỗi hành động ngắn có thể luyện tập trước.

Dừng tương tác ngay khi thấy không ổn

Bước đầu tiên là không tiếp tục cuộc trò chuyện chỉ vì tò mò, lịch sự hoặc muốn biết đối phương định làm gì.

Trẻ có thể đóng cửa sổ trò chuyện, thoát khỏi game, ngừng trả lời hoặc đặt thiết bị xuống rồi tìm cha mẹ. UNICEF khuyên trẻ nói với người lớn đáng tin cậy ngay khi một trải nghiệm trực tuyến khiến trẻ buồn, khó chịu hoặc sợ hãi.

Cha mẹ có thể dạy một nguyên tắc rất rõ:

“Nếu con cảm thấy có gì đó không ổn, con không cần trả lời thêm.”

Điều này giúp loại bỏ một áp lực thường gặp: trẻ nghĩ mình phải lịch sự hoặc phải giải thích tại sao mình không muốn tiếp tục nói chuyện.

Không làm theo yêu cầu và không cung cấp thêm thông tin

Khi đã nghi ngờ, trẻ không nên tiếp tục gửi:

·         Tên đầy đủ

·         Địa chỉ

·         Trường học

·         Số điện thoại

·         Vị trí hiện tại

·         Mật khẩu hoặc mã xác thực

·         Ảnh hay video riêng tư

·         Thông tin về lịch sinh hoạt của gia đình

Trẻ cũng không nên mở đường link hay tải tệp do người đáng ngờ gửi. UNICEF khuyến nghị cha mẹ hướng dẫn trẻ cẩn trọng với thông tin cá nhân, link đáng ngờ và tệp đính kèm.

Nếu trẻ đã lỡ chia sẻ một phần thông tin, nguyên tắc vẫn không thay đổi: dừng ngay từ thời điểm nhận ra vấn đề và báo người lớn, thay vì tiếp tục làm theo vì nghĩ rằng “đằng nào họ cũng biết rồi”.

Báo cho cha mẹ hoặc một người lớn đáng tin cậy

Đây là bước quan trọng nhất vì trẻ không nên tự mình đánh giá hoặc xử lý một nguy cơ có thể nghiêm trọng.

UNICEF nhiều lần nhấn mạnh việc trẻ tìm đến cha mẹ hoặc một người lớn đáng tin cậy khi điều gì đó trên mạng khiến trẻ sợ, khó chịu hoặc bất an.

Cha mẹ nên thống nhất trước với con rằng người lớn đáng tin cậy có thể là cha mẹ, người chăm sóc, giáo viên hoặc một người trưởng thành mà gia đình đã xác định.

Đặc biệt, hãy nói rõ:

“Ngay cả khi con đã trả lời, đã bấm vào link hoặc đã gửi thứ gì đó mà sau này con hối hận, con vẫn phải nói với bố mẹ.”

Nếu trẻ sợ bị mắng hoặc bị tịch thu thiết bị, trẻ có thể trì hoãn việc cầu cứu. Khi đó, kẻ gây hại có thêm thời gian để tiếp tục gây áp lực. Vì thế, mục tiêu đầu tiên của cha mẹ khi trẻ báo chuyện nên là hiểu tình huống và bảo vệ trẻ, không phải truy lỗi ngay lập tức.

Lưu bằng chứng trước khi xóa hoặc báo cáo khi việc đó an toàn

Một phản xạ phổ biến là xóa ngay tin nhắn đáng sợ. Tuy nhiên, trong những tình huống nghiêm trọng, nội dung cuộc trò chuyện có thể cần thiết để cha mẹ hiểu chuyện gì đã xảy ra hoặc để nền tảng xử lý báo cáo.

eSafety Commissioner khuyến nghị thu thập bằng chứng trước rồi báo cáo tài khoản trong những trường hợp có bình luận gợi dục, yêu cầu hình ảnh nhạy cảm hoặc tin nhắn mang tính tình dục.

Tùy tình huống, cha mẹ có thể hỗ trợ trẻ giữ lại:

·         Tên tài khoản hoặc ID

·         Ảnh chụp màn hình cuộc trò chuyện

·         Thời gian liên hệ

·         Đường dẫn hồ sơ hoặc bài đăng

·         Nội dung yêu cầu hoặc lời đe dọa

Trẻ nhỏ không cần tự thực hiện toàn bộ bước này. Quy tắc dành cho trẻ nên đơn giản hơn: đừng vội xóa; hãy đưa cho người lớn xem.

Nếu việc tiếp tục mở nội dung khiến trẻ hoảng sợ hoặc buộc trẻ phải tiếp xúc thêm với nội dung gây tổn thương, việc bảo vệ trẻ vẫn quan trọng hơn. Người lớn nên tiếp quản quá trình xử lý.

Chặn và báo cáo không phải là “mách lẻo”

Sau khi đã có đủ thông tin cần thiết, tài khoản đáng ngờ có thể được chặn để hạn chế tiếp tục liên hệ và báo cáo cho nền tảng khi phù hợp.

UNICEF đưa việc chặn, tìm kiếm sự giúp đỡ và báo cáo vào nhóm chiến lược ứng phó khi trẻ gặp hành vi gây hại trực tuyến.

Cha mẹ cần giải thích sự khác nhau giữa ba hành động:

Không trả lời giúp trẻ ngừng tham gia vào cuộc tương tác.

Chặn hạn chế tài khoản đó tiếp tục liên hệ qua cùng một tài khoản hoặc kênh.

Báo cáo thông báo cho nền tảng rằng tài khoản hoặc nội dung có khả năng vi phạm quy tắc và cần được xem xét.

Không nên khiến trẻ nghĩ rằng chỉ cần bấm “block” là mọi nguy cơ chắc chắn đã kết thúc. Người kia có thể dùng tài khoản khác hoặc đã biết một số thông tin của trẻ. Đó là lý do việc thông báo cho người lớn vẫn cần thiết.

Phân biệt nội dung khó chịu với tình huống cần trợ giúp khẩn cấp

Không phải mọi tình huống đáng ngờ đều có cùng mức độ nguy hiểm. Cha mẹ nên giúp trẻ nhận biết khi nào cần gọi người lớn đến ngay thay vì cố tự xử lý.

Cần coi tình huống là đặc biệt nghiêm trọng khi người khác:

·         Đe dọa làm hại trẻ hoặc người thân

·         Ép trẻ gửi hình ảnh hoặc video nhạy cảm

·         Dùng hình ảnh đã có để tống tiền hoặc uy hiếp

·         Đề nghị gặp bí mật ngoài đời

·         Yêu cầu trẻ thực hiện hành vi gây hại cho bản thân hoặc người khác

·         Biết vị trí của trẻ và đe dọa tìm đến

NCMEC xác định sextortion là một dạng bóc lột trực tuyến trong đó kẻ gây hại có thể sử dụng hình ảnh hoặc tình huống tình dục để ép buộc trẻ; tổ chức này cũng ghi nhận các hình thức dụ dỗ trẻ trực tuyến có thể hướng tới gặp trực tiếp hoặc khai thác tình dục.

Trong những tình huống có nguy cơ gây hại trực tiếp hoặc tức thời, trẻ không nên tiếp tục thương lượng với đối phương. Việc cần làm là rời khỏi tương tác và tìm người lớn ngay; người lớn sau đó quyết định bước báo cáo hoặc liên hệ cơ quan chức năng phù hợp.

Đừng bắt trẻ tự xác định người kia có đang nói dối hay không

Một hiểu lầm thường gặp là trẻ phải học cách “nhìn ra kẻ xấu”. Điều này đặt lên trẻ một nhiệm vụ quá khó.

Trên mạng, trẻ không thể chắc chắn người đứng sau tài khoản là ai. Một người có thể khai sai tuổi, sử dụng ảnh không phải của mình hoặc xây dựng một danh tính rất thuyết phục.

Vì vậy, kỹ năng an toàn hiệu quả hơn là đánh giá yêu cầu đang được đưa ra:

“Người này có đang xin thông tin riêng tư không?”

“Có muốn con giữ bí mật với bố mẹ không?”

“Có khiến con thấy mình phải làm gì đó ngay không?”

“Có yêu cầu ảnh, video, tiền hoặc một cuộc gặp không?”

“Nói chuyện này có làm con thấy khó chịu không?”

Cách tiếp cận này giúp trẻ phản ứng dựa trên tín hiệu có thể quan sát thay vì cố đoán động cơ của một người mà trẻ gần như không có cách xác minh.

Cha mẹ cần tạo điều kiện để trẻ dám báo chuyện

Một quy trình an toàn chỉ có tác dụng khi trẻ thực sự sử dụng nó.

Nếu lần đầu trẻ kể về một sự cố trên mạng mà phản ứng của cha mẹ là quát mắng, chế giễu hoặc ngay lập tức cấm thiết bị, trẻ có thể hiểu rằng “nói ra sẽ khiến mọi thứ tệ hơn”. Lần sau, trẻ có thể cố tự giải quyết.

Khi trẻ chủ động báo chuyện, cha mẹ nên bắt đầu bằng việc xác định:

“Con còn đang nói chuyện với người đó không?”

“Họ đã biết thông tin gì về con?”

“Con có gửi ảnh, thông tin hoặc bấm vào link nào không?”

“Họ có đe dọa hoặc yêu cầu con giữ bí mật không?”

“Con có biết người này ngoài đời không?”

Những câu hỏi này giúp xác định nguy cơ mà không biến cuộc trò chuyện thành một cuộc thẩm vấn.

Nếu trẻ đã phạm một quy tắc gia đình trước khi sự việc xảy ra, cha mẹ vẫn có thể xử lý vấn đề đó sau. Nhưng trước hết cần giải quyết nguy cơ hiện tại. UNICEF khuyến nghị duy trì trao đổi cởi mở về trải nghiệm trực tuyến và khuyến khích trẻ tìm đến người lớn khi gặp điều khiến mình lo lắng.

Luyện phản xạ trước khi sự cố thực sự xảy ra

Chỉ nói với trẻ “hãy cẩn thận” thường chưa đủ. Trẻ cần biết “cẩn thận” nghĩa là hành động gì.

Cha mẹ có thể đưa ra những tình huống giả định:

“Một người chơi cùng game hỏi con học trường nào, con làm gì?”

“Một tài khoản nói sẽ tặng vật phẩm nếu con gửi ảnh, con làm gì?”

“Một người bảo con đừng kể cuộc trò chuyện này cho bố mẹ, con làm gì?”

“Có người gửi cho con một đường link và nói phải mở ngay, con làm gì?”

Mục tiêu không phải làm trẻ sợ internet mà tạo phản xạ quen thuộc:

1.    Dừng tương tác

2.    Không gửi thêm thông tin, ảnh, tiền hoặc mở link

3.    Báo người lớn đáng tin cậy

4.    Giữ lại nội dung để người lớn xem khi an toàn

5.    Chặn và báo cáo với sự hỗ trợ phù hợp

Cha mẹ cũng có thể cùng trẻ kiểm tra cài đặt riêng tư và giới hạn người có thể liên hệ. Các công cụ kiểm soát của phụ huynh có thể hỗ trợ hạn chế nội dung hoặc người mà trẻ tiếp xúc, nhưng eSafety lưu ý đây là biện pháp hỗ trợ; không có nền tảng trực tuyến nào hoàn toàn không có rủi ro.

Dạy con an toàn trên mạng hiệu quả không nằm ở việc yêu cầu trẻ tự nhận diện chính xác mọi kẻ xấu. Điều trẻ cần là một nguyên tắc dễ áp dụng khi gặp bất kỳ tương tác nào khiến mình bất an: không tiếp tục, không làm theo yêu cầu, tìm người lớn, giữ lại thông tin cần thiết rồi chặn và báo cáo.

Quan trọng nhất, trẻ phải biết rằng mình luôn có thể quay lại nhờ cha mẹ giúp đỡ, kể cả khi đã lỡ trả lời, bấm vào đường link, chia sẻ thông tin hoặc làm điều mà trẻ đang xấu hổ. Một đứa trẻ biết “mình có thể nói với bố mẹ ngay” có cơ hội nhận được sự hỗ trợ sớm hơn rất nhiều so với một đứa trẻ nghĩ rằng trước tiên mình phải tự sửa sai.