Vai trò của quy tắc sử dụng công nghệ trong gia đình

Vì vậy, giá trị cốt lõi của một bộ quy tắc chung không nằm ở việc tạo thêm lệnh cấm. Nó tạo ra một khung kỳ vọng có thể dự đoán trước. Thay vì mỗi lần sử dụng thiết bị lại trở thành một cuộc thương lượng mới, gia đình đã có nguyên tắc để tham chiếu. American Academy of Pediatrics (AAP) cũng phát triển Family Media Plan theo hướng các gia đình lựa chọn những quy tắc và hướng dẫn cụ thể phù hợp với nhu cầu của chính mình, thay vì chỉ áp dụng một giới hạn giống nhau cho mọi nhà.

Một quy tắc tốt vì thế cần giải quyết đồng thời ba việc: bảo vệ những hoạt động quan trọng khỏi bị công nghệ lấn át, làm rõ trách nhiệm của từng thành viên và giảm số quyết định phải tranh luận trong từng tình huống riêng lẻ.

Quy tắc chung biến kỳ vọng mơ hồ thành giới hạn có thể dự đoán

Nhiều mâu thuẫn về công nghệ thực chất bắt đầu từ sự không rõ ràng. Cha mẹ có thể nghĩ rằng “con dùng điện thoại quá nhiều”, trong khi trẻ lại không biết “quá nhiều” nghĩa là bao nhiêu. Người lớn có thể yêu cầu “đừng dùng máy lúc không cần thiết”, nhưng tiêu chí “cần thiết” thay đổi tùy từng thời điểm.

Khi tiêu chuẩn chỉ tồn tại trong suy nghĩ của một người, trẻ thường chỉ biết mình đã vượt giới hạn sau khi bị nhắc nhở. Điều đó khiến việc quản lý công nghệ mang tính phản ứng: hành vi xảy ra trước, tranh luận xuất hiện sau, rồi một hình phạt mới được đưa ra.

Quy tắc chung thay đổi cơ chế này bằng cách đưa kỳ vọng ra trước hành vi. Chẳng hạn, thay vì nói “đừng dùng điện thoại nhiều quá”, gia đình có thể thống nhất rằng thiết bị cá nhân không được sử dụng trong bữa tối, cần đặt ngoài phòng ngủ vào một thời điểm nhất định hoặc việc giải trí bằng màn hình chỉ bắt đầu sau khi các trách nhiệm đã hoàn thành.

Khi mọi người biết trước điều gì sẽ xảy ra, quyết định không còn phụ thuộc hoàn toàn vào tâm trạng của cha mẹ hoặc khả năng thương lượng của trẻ ở từng thời điểm. Đây chính là một trong những lý do AAP xây dựng Family Media Plan theo dạng kế hoạch cụ thể mà cả gia đình có thể cùng xác định và thực hiện.

Điều này không có nghĩa quy tắc sẽ loại bỏ mọi phản đối. Trẻ vẫn có thể không thích phải dừng trò chơi hoặc cất điện thoại. Tuy nhiên, sự bất đồng lúc đó xoay quanh một nguyên tắc đã biết, thay vì câu hỏi khó đoán hơn: “Hôm nay bố mẹ sẽ cho phép đến đâu?”

Quy tắc giúp giảm xung đột khi chúng áp dụng nhất quán cho cả gia đình

Một trong những nguồn gây phản ứng mạnh nhất không nhất thiết là bản thân giới hạn, mà là cảm giác giới hạn thiếu công bằng.

Nếu trẻ bị yêu cầu không sử dụng điện thoại trong bữa ăn nhưng cha mẹ vẫn liên tục kiểm tra tin nhắn, thông điệp mà trẻ nhận được có thể không còn là “bữa ăn là thời gian dành cho nhau”. Nó dễ trở thành “người lớn có quyền làm điều mà trẻ bị cấm làm”.

Bởi vậy, cụm từ quy tắc sử dụng công nghệ trong gia đình có ý nghĩa khác với một danh sách lệnh dành riêng cho trẻ. Một số nguyên tắc nên thực sự là quy tắc gia đình: thời điểm không dùng thiết bị, không gian ưu tiên giao tiếp trực tiếp, cách phản ứng khi người khác đang nói chuyện hoặc nguyên tắc không để nội dung số làm gián đoạn giấc ngủ.

Sự nhất quán còn giảm một dạng xung đột khác: thương lượng lặp đi lặp lại. Nếu giới hạn thay đổi tùy ngày hoặc tùy phụ huynh, trẻ có động cơ tiếp tục hỏi, trì hoãn hoặc tìm người dễ đồng ý hơn. Khi người lớn đã thống nhất cách thực hiện, khoảng trống để mặc cả nhỏ hơn.

Điều cần lưu ý là ít xung đột không đồng nghĩa với không có xung đột. Nghiên cứu về gia đình và việc sử dụng màn hình cho thấy xung đột gia đình và hành vi sử dụng màn hình có thể liên quan với nhau, trong khi mức độ giám sát của cha mẹ cũng có liên hệ với thời lượng sử dụng. Những kết quả dạng này cho thấy quan hệ giữa công nghệ và động lực gia đình là hai chiều, chứ không chứng minh rằng chỉ cần đặt quy tắc là mọi căng thẳng sẽ biến mất.

Quy tắc tạo hàng rào để công nghệ không lấn át những nhu cầu quan trọng hơn

Mục tiêu của quy tắc không nên chỉ là giảm một con số “thời gian màn hình”. Câu hỏi có ý nghĩa hơn là: công nghệ đang thay thế điều gì?

Nếu việc sử dụng mạng xã hội, trò chơi hoặc video kéo dài đến mức làm trẻ ngủ muộn, bỏ hoạt động thể chất, trì hoãn trách nhiệm hoặc gần như không còn khoảng thời gian tương tác trực tiếp với gia đình, vấn đề không chỉ nằm ở số phút sử dụng. Vấn đề nằm ở sự cạnh tranh giữa công nghệ và các nhu cầu khác.

APA khuyến nghị việc sử dụng mạng xã hội ở thanh thiếu niên cần được giới hạn để không can thiệp vào giấc ngủ và hoạt động thể chất. Khuyến nghị này cho thấy giá trị của giới hạn nên được đánh giá theo những hoạt động mà nó bảo vệ, chứ không chỉ theo việc thiết bị bị cấm trong bao lâu.

Vì vậy, một gia đình có thể xây dựng quy tắc quanh các “điểm neo” quan trọng hơn:

·         Không để thiết bị làm gián đoạn thời gian ngủ

·         Hoàn thành trách nhiệm thiết yếu trước hoạt động giải trí số

·         Có những thời điểm dành cho giao tiếp gia đình mà không bị thông báo chen vào

·         Điều chỉnh quyền sử dụng theo độ tuổi, khả năng tự quản và loại nội dung

Cách tiếp cận này linh hoạt hơn việc xem mọi phút trước màn hình là tương đương. Ba mươi phút gọi video với người thân, làm bài tập trên máy tính và xem liên tục những video ngắn không có cùng mục đích hoặc cùng tác động đến sinh hoạt.

Quy tắc chung giúp trẻ học tự điều chỉnh thay vì chỉ tuân lệnh

Nếu mục tiêu duy nhất là khiến trẻ ngừng sử dụng thiết bị khi cha mẹ yêu cầu, một lệnh cấm có thể đạt hiệu quả tức thời. Nhưng mục tiêu dài hạn của gia đình thường rộng hơn: trẻ cần dần biết tự nhận ra khi nào công nghệ bắt đầu ảnh hưởng đến việc học, giấc ngủ, tâm trạng, mối quan hệ hoặc trách nhiệm của mình.

Quy tắc có thể hỗ trợ quá trình đó khi trẻ hiểu lý do đằng sau giới hạn.

Ví dụ, “không mang điện thoại vào phòng ngủ sau giờ X” chỉ là một mệnh lệnh nếu lý do duy nhất được đưa ra là “vì bố mẹ nói vậy”. Nhưng nếu trẻ hiểu nguyên tắc lớn hơn là bảo vệ giấc ngủ khỏi việc xem tiếp nội dung, nhắn tin kéo dài hoặc bị thông báo đánh thức, trẻ có cơ sở để tự áp dụng nguyên tắc đó trong những hoàn cảnh mới.

APA cũng nhấn mạnh việc giám sát trẻ nhỏ hơn nên đi cùng trao đổi và hướng dẫn về nội dung, đồng thời phải cân bằng với nhu cầu riêng tư phù hợp với sự phát triển; mức độ tự chủ có thể tăng khi trẻ lớn hơn và có năng lực số tốt hơn.

Điều này cho thấy quy tắc hiệu quả không phải một cấu trúc bất biến. Với trẻ nhỏ, cha mẹ có thể quyết định phần lớn giới hạn. Khi trẻ lớn hơn, việc giải thích, thương lượng hợp lý và chuyển giao trách nhiệm trở nên quan trọng hơn.

Một bộ quy tắc không bao giờ thay đổi dù trẻ đã trưởng thành có thể biến công cụ định hướng thành công cụ kiểm soát. Ngược lại, bỏ toàn bộ giới hạn trước khi trẻ đủ khả năng tự quản cũng không giúp trẻ học điều chỉnh. Điểm cần hướng đến là chuyển dần từ kiểm soát bên ngoài sang khả năng tự quản bên trong.

Quy tắc chỉ hiệu quả khi có đối thoại, không phải khi chỉ tăng mức kiểm soát

Một hiểu lầm phổ biến là nếu một số giới hạn có ích thì càng nhiều giới hạn càng tốt. Nghiên cứu về parental mediation cho thấy thực tế phức tạp hơn.

Các gia đình có thể sử dụng nhiều hình thức điều tiết: đặt giới hạn, trao đổi về nội dung, cùng sử dụng phương tiện hoặc phản ứng sau khi vấn đề đã xảy ra. Tổng quan nghiên cứu về việc cha mẹ điều tiết mạng xã hội của trẻ và thanh thiếu niên cho thấy đây không phải một cơ chế đơn nhất; các chiến lược khác nhau có thể phù hợp với các bối cảnh khác nhau.

Đáng chú ý, nghiên cứu theo chiều dọc về restrictive mediation ở thanh thiếu niên cũng nhấn mạnh rằng mối quan hệ giữa việc cha mẹ đặt giới hạn và hành vi sử dụng mạng xã hội có thể mang tính hai chiều. Cha mẹ có thể tăng hạn chế vì đã nhận thấy hành vi có vấn đề, chứ không thể mặc nhiên suy ra rằng mọi sự khác biệt sau đó đều do quy tắc tạo ra.

Vì vậy, gia đình không nên đánh giá chất lượng quy tắc bằng số lượng điều cấm. Một quy tắc có giá trị hơn khi nó:

·         Có mục đích rõ ràng

·         Áp dụng đủ nhất quán để người trong nhà dự đoán được

·         Phù hợp với độ tuổi và mức độ tự chủ

·         Có thể giải thích bằng một nhu cầu thực tế

·         Có cơ chế xem xét lại khi hoàn cảnh thay đổi

Điều này cũng giải thích vì sao đối thoại quan trọng. Nếu trẻ có thể nói rằng một quy tắc đang gây khó khăn cho việc học nhóm, liên lạc với bạn hoặc thực hiện một trách nhiệm thực tế, gia đình có thể điều chỉnh cách áp dụng mà không nhất thiết từ bỏ nguyên tắc cốt lõi.

Một bộ quy tắc tốt ưu tiên nguyên tắc chung hơn danh sách cấm dài

Gia đình không nhất thiết cần hàng chục điều khoản. Quá nhiều quy tắc làm tăng gánh nặng ghi nhớ, khiến việc thực thi thiếu nhất quán và có thể biến mọi tương tác về công nghệ thành kiểm tra vi phạm.

Cách bền vững hơn là xác định một số nguyên tắc mà các thành viên có thể dùng để xử lý nhiều tình huống khác nhau. Chẳng hạn, “công nghệ không được làm ảnh hưởng đến giấc ngủ” có thể dẫn đến nhiều quyết định cụ thể về giờ cất điện thoại, tắt thông báo hoặc không xem nội dung trên giường mà không cần tạo một quy định riêng cho từng ứng dụng.

Tương tự, nguyên tắc “thời gian chung của gia đình cần được tôn trọng” có thể áp dụng cho điện thoại, máy tính bảng, trò chơi, đồng hồ thông minh và cả thiết bị của người lớn.

Cách thiết kế này phù hợp với tinh thần của Family Media Plan của AAP: kế hoạch được cá nhân hóa theo gia đình và không chỉ xoay quanh giới hạn thời gian, mà còn bao gồm trò chuyện, lựa chọn nội dung tích cực và các hoạt động thay thế.

Điểm quan trọng là quy tắc phải đủ cụ thể để thực hiện nhưng đủ có lý để các thành viên hiểu tại sao nó tồn tại. Khi chỉ có sự cụ thể mà thiếu lý do, quy tắc dễ biến thành kiểm soát. Khi chỉ có lý tưởng chung mà không có hành vi cụ thể, quy tắc lại khó áp dụng.

Quy tắc sử dụng công nghệ chung cần thiết vì nó tạo ra một cấu trúc mà cả gia đình có thể dựa vào: giới hạn được biết trước, kỳ vọng nhất quán hơn, các nhu cầu như giấc ngủ và giao tiếp trực tiếp được bảo vệ, còn trẻ có cơ hội học cách tự điều chỉnh thay vì chỉ phản ứng với lệnh của người lớn.

Tác dụng giảm xung đột không đến từ việc đặt càng nhiều giới hạn càng tốt. Nó đến từ việc giảm sự tùy tiện trong quyết định, làm rõ lý do của từng giới hạn và áp dụng nguyên tắc phù hợp với tuổi, hoàn cảnh cũng như mức độ trưởng thành của trẻ. Khi được thiết kế theo cách đó, quy tắc công nghệ không chỉ quản lý thiết bị; nó giúp gia đình xác định công nghệ nên chiếm vị trí nào trong đời sống chung.