Công nghệ ảnh hưởng quan hệ vợ chồng như thế nào?

Vì vậy, để hiểu công nghệ ảnh hưởng quan hệ vợ chồng ra sao, cần nhìn qua ba cơ chế liên kết với nhau: công nghệ thay đổi cách hai người giao tiếp, cạnh tranh hoặc hỗ trợ sự chú ý dành cho nhau, và làm rõ hoặc làm mơ hồ các tín hiệu về niềm tin. Tác động tích cực hay tiêu cực phụ thuộc nhiều vào thời điểm sử dụng, mục đích, tính tương hỗ và những ranh giới mà hai vợ chồng đã thống nhất.

Công nghệ không tự quyết định chất lượng hôn nhân

Công nghệ không phải một “liều phơi nhiễm” có tác động giống nhau với mọi cặp đôi. Việc dùng điện thoại 60 phút để gọi video khi đi công tác khác về chức năng quan hệ so với 60 phút lướt mạng trong lúc bạn đời đang cố gắng trò chuyện. Chính vì thế, tổng thời gian màn hình thường là một chỉ báo quá thô nếu tách khỏi bối cảnh.

Cơ chế quan trọng là bổ sung hay thay thế tương tác. Khi công nghệ bổ sung cho mối quan hệ — chẳng hạn giúp phối hợp lịch trình, gửi lời động viên hoặc duy trì liên lạc khi xa nhau — nó có thể làm tăng cảm giác kết nối. Khi nó thay thế những thời điểm cần sự hiện diện trực tiếp, liên tục ngắt quãng cuộc trò chuyện hoặc khiến một người cảm thấy mình phải cạnh tranh với thiết bị, tác động có thể đảo chiều.

Đây cũng là lý do nghiên cứu về công nghệ và quan hệ đôi thường cho kết quả không hoàn toàn đồng nhất. Khác biệt về tuổi, công việc, chất lượng quan hệ sẵn có, kiểu sử dụng và chuẩn mực riêng của từng cặp đều có thể làm thay đổi kết quả. Phần lớn dữ liệu trong lĩnh vực này còn dựa vào khảo sát tự báo cáo hoặc nghiên cứu tương quan, nên không thể coi mọi mối liên hệ giữa dùng công nghệ và bất mãn hôn nhân là bằng chứng rằng thiết bị trực tiếp gây ra bất mãn.

Cách đánh giá hữu ích hơn là hỏi: công nghệ đang giúp hai người thực hiện một chức năng quan hệ hay đang lấy mất nguồn lực quan hệ? Nguồn lực đó có thể là thời gian, sự chú ý, khả năng diễn giải chính xác cảm xúc hoặc cảm giác an toàn trong mối quan hệ.

Giao tiếp số có thể kết nối nhưng cũng làm mất chiều sâu

Ưu thế lớn nhất của giao tiếp số là giảm “ma sát” của việc liên lạc. Tin nhắn cho phép vợ chồng cập nhật nhanh, phối hợp công việc, duy trì những cử chỉ nhỏ trong ngày và tiếp tục kết nối ngay cả khi không thể ở cùng một nơi. Trong khảo sát của Pew Research Center năm 2014 với người dùng internet hoặc điện thoại đang trong hôn nhân hay mối quan hệ cam kết, 21% cho biết họ từng cảm thấy gần bạn đời hơn nhờ những trao đổi trực tuyến hoặc tin nhắn, và 9% cho biết từng giải quyết một bất đồng qua mạng hoặc tin nhắn mà trước đó khó xử lý trực tiếp.

Nhưng cùng lợi thế “nhanh và tiện” đó tạo ra một giới hạn: kênh chữ viết làm nghèo đi nhiều tín hiệu vốn giúp con người hiểu nhau. Giọng nói, ánh mắt, nhịp ngắt, nét mặt và phản hồi tức thời thường giúp người nghe phân biệt một câu nói đùa, một lời phàn nàn hay một tín hiệu cần được trấn an. Khi những tín hiệu này biến mất, người nhận phải tự lấp phần còn thiếu bằng suy đoán. Nếu mối quan hệ đang căng thẳng, cùng một tin nhắn ngắn có thể bị đọc theo hướng tiêu cực hơn chủ ý của người gửi.

Điều đó không có nghĩa các cuộc trao đổi khó khăn phải tránh hoàn toàn tin nhắn. Viết ra suy nghĩ có thể giúp một số người chậm lại trước khi phản ứng, đặc biệt khi mục tiêu là sắp xếp ý hoặc hẹn thời điểm nói chuyện. Giới hạn xuất hiện khi một kênh ít tín hiệu bị dùng để thay thế toàn bộ quá trình xử lý một vấn đề giàu cảm xúc.

Vì vậy, chất lượng giao tiếp số phụ thuộc vào độ phù hợp giữa kênh và nội dung. Việc cần phối hợp có thể rất hợp với tin nhắn; một xung đột liên quan tổn thương, ghen tuông hoặc niềm tin thường cần kênh giàu tín hiệu hơn để hai người có cơ hội kiểm tra cách hiểu và sửa chữa hiểu lầm ngay lúc nó xuất hiện.

Sự chú ý bị chia nhỏ làm giảm cảm giác được bạn đời đáp ứng

Trong nghiên cứu quan hệ, hiện tượng công nghệ chen vào tương tác giữa hai người thường được gọi là technoference; khi một người phớt lờ bạn đời để chú ý vào điện thoại, thuật ngữ phổ biến là partner phubbing. Điểm quan trọng không chỉ là số phút nhìn màn hình, mà là việc thiết bị xuất hiện đúng lúc người kia đang cần tín hiệu “tôi đang nghe và tôi coi điều này là quan trọng”.

Sự chú ý là một cơ chế nền của cảm giác được bạn đời đáp ứng. Khi người nói nhận được ánh mắt, phản hồi phù hợp và sự theo dõi liên tục, họ dễ cảm thấy mình được hiểu và được quan tâm. Mỗi lần thông báo kéo mắt người nghe khỏi cuộc trò chuyện, chuỗi tín hiệu đó bị đứt. Nếu sự gián đoạn lặp lại, người còn lại có thể diễn giải nó như một thứ hạng ưu tiên: thiết bị đang quan trọng hơn mình.

Dữ liệu khảo sát cho thấy đây không phải trải nghiệm hiếm. Pew Research Center năm 2014 ghi nhận 25% người dùng điện thoại đang trong hôn nhân hoặc mối quan hệ cam kết nói rằng bạn đời từng bị điện thoại làm phân tâm khi hai người ở bên nhau. Bằng chứng thực nghiệm cũng gợi ý rằng ngay cả sự hiện diện của thiết bị có thể ảnh hưởng chất lượng tương tác. Trong thí nghiệm của Andrew Przybylski và Netta Weinstein năm 2013 với 74 người tham gia, sự hiện diện của điện thoại trong bối cảnh trò chuyện có liên quan đến mức gần gũi, tin cậy và đồng cảm được đánh giá thấp hơn, đặc biệt khi nội dung trao đổi có ý nghĩa cá nhân.

Một nghiên cứu khác của James Roberts và Meredith David năm 2016 trên 145 người trưởng thành cho thấy partner phubbing liên quan đến nhiều xung đột về điện thoại hơn và mức hài lòng quan hệ thấp hơn. Đây chủ yếu là bằng chứng về mối liên hệ, vì vậy không nên diễn giải rằng mỗi lần nhìn điện thoại sẽ trực tiếp làm hỏng hôn nhân.

Ranh giới quan trọng nằm ở mẫu hình và kỳ vọng. Một lần kiểm tra điện thoại vì cuộc gọi khẩn cấp không giống việc thường xuyên rời khỏi tương tác mà không báo trước. Tác động cũng khác khi cả hai đều thống nhất rằng một khoảng thời gian nhất định có thể dùng thiết bị. Vấn đề trở nên đáng chú ý khi sự gián đoạn lặp lại ở những thời điểm cần hiện diện cao — bữa ăn, cuộc trò chuyện cảm xúc, lúc một người đang chia sẻ vấn đề hoặc những khoảng thời gian hai người chủ động dành cho nhau.

Niềm tin phụ thuộc vào ranh giới số, không chỉ vào minh bạch

Công nghệ làm tăng lượng thông tin mà vợ chồng có thể nhìn thấy về nhau: trạng thái trực tuyến, lịch sử tương tác, người theo dõi, tin nhắn, vị trí hoặc thiết bị cá nhân. Nhiều thông tin hơn có thể tăng minh bạch, nhưng nó cũng tạo thêm những vùng mơ hồ. Một lượt thích, một tin nhắn bị xóa hay việc đặt mật khẩu riêng có thể được hiểu rất khác nhau tùy chuẩn mực mà hai người đang dùng.

Cơ chế cốt lõi ở đây là quản lý ranh giới riêng tư. Niềm tin không đòi hỏi hai người phải xóa mọi ranh giới cá nhân; nó đòi hỏi kỳ vọng về những ranh giới đó đủ rõ và đủ nhất quán để hành vi của người kia không liên tục tạo ra bất định. Nếu một người coi điện thoại là không gian riêng tư hợp lý còn người kia coi quyền kiểm tra điện thoại là điều hiển nhiên của hôn nhân, cùng một hành vi khóa màn hình có thể bị diễn giải thành hoàn toàn khác nhau.

Khảo sát của Pew Research Center năm 2020 cho thấy 34% người trưởng thành ở Mỹ đang có vợ/chồng hoặc bạn đời từng xem điện thoại của đối phương mà người kia không biết. Con số này cho thấy hành vi giám sát số đủ phổ biến để trở thành một vấn đề quan hệ đáng xem xét, nhưng bản thân việc kiểm tra điện thoại không cho biết một cặp đôi có tin nhau hay không. Nó có thể xuất hiện sau một sự cố niềm tin, từ tính tò mò, từ lo âu hoặc từ một chuẩn mực kiểm soát đã hình thành trong quan hệ.

Vì thế, chia sẻ mật khẩu không phải thước đo đơn giản của niềm tin, và giữ một phần riêng tư cũng không tự động đồng nghĩa với che giấu. Nếu minh bạch chỉ được tạo ra bằng giám sát, sự bất định có thể giảm trong ngắn hạn nhưng quyền tự chủ và cảm giác được tôn trọng lại có thể bị tổn hại. Ngược lại, nếu hai người gọi mọi yêu cầu minh bạch là “xâm phạm riêng tư”, những hành vi thực sự vượt ranh giới cũng có thể không được xử lý.

Một ranh giới số lành mạnh cần trả lời được những câu cụ thể: điều gì được xem là riêng tư, điều gì cần chủ động chia sẻ, hành vi trực tuyến nào sẽ khiến người kia cảm thấy bị phản bội, và hai người sẽ xử lý ra sao nếu một ranh giới bị vượt qua. Sự đồng thuận này quan trọng hơn việc sao chép một quy tắc duy nhất cho mọi cuộc hôn nhân.

Giao tiếp, chú ý và niềm tin có thể tạo vòng lặp khuếch đại

Ba cơ chế trên thường không hoạt động tách rời. Một gián đoạn nhỏ về chú ý có thể làm chất lượng giao tiếp giảm; giao tiếp kém khiến người kia phải tự diễn giải nhiều hơn; nếu cách diễn giải nghiêng về “mình không được ưu tiên” hoặc “có điều gì đang bị che giấu”, niềm tin giảm. Khi niềm tin giảm, người đó có thể hỏi dồn, kiểm tra hoặc giám sát nhiều hơn, từ đó tạo thêm xung đột và khiến giao tiếp tiếp tục xấu đi.

Nghiên cứu của Brandon McDaniel và Sarah Coyne năm 2016 về technoference giúp minh họa kiểu chuỗi này. Trong một mẫu 143 phụ nữ đã kết hôn hoặc sống chung, mức công nghệ can thiệp vào tương tác cao hơn có liên quan đến nhiều xung đột xoay quanh công nghệ hơn, mức hài lòng quan hệ thấp hơn và một số chỉ báo phúc lợi cá nhân kém hơn. Vì thiết kế nghiên cứu chủ yếu mang tính tương quan, kết quả không chứng minh một chiều nhân quả duy nhất; quan hệ đang có vấn đề cũng có thể làm người ta tìm đến thiết bị nhiều hơn.

Điểm thực tế là vòng lặp có thể đi theo cả hai hướng. Nếu công nghệ được dùng để duy trì liên lạc, giúp phối hợp trách nhiệm và tạo thêm những khoảnh khắc quan tâm, giao tiếp tốt hơn có thể làm tăng cảm giác được chú ý và củng cố niềm tin. Nếu thiết bị liên tục chen vào thời điểm cần hiện diện, chuỗi có thể đảo ngược.

Do đó, khi một cặp đôi nói “điện thoại đang gây vấn đề”, câu hỏi hữu ích không phải chỉ là ai dùng nhiều hơn. Cần xác định điểm bắt đầu của vòng lặp: sự gián đoạn, cách hai người nói về nó, cách hành vi bị diễn giải hay một ranh giới niềm tin chưa rõ. Can thiệp vào đúng mắt xích thường thực tế hơn việc coi thiết bị là nguyên nhân duy nhất.

Điều gì quyết định công nghệ giúp hay làm hại quan hệ vợ chồng?

Từ các cơ chế trên, có thể rút ra một nguyên tắc: công nghệ có lợi hơn khi nó phục vụ mục tiêu quan hệ đã được hai người hiểu giống nhau, và có hại hơn khi nó tạo ra cạnh tranh chú ý hoặc bất định mà không có cơ chế sửa chữa. Không cần một “luật cấm điện thoại” giống nhau cho mọi gia đình; cần một bộ quy tắc đủ rõ để cả hai biết khi nào thiết bị được ưu tiên và khi nào người trước mặt được ưu tiên.

Có thể đánh giá thói quen công nghệ của hai vợ chồng bằng năm câu hỏi:

1.    Thời điểm: Thiết bị có chen vào những lúc cần sự hiện diện cao hay không

2.    Mục đích: Việc sử dụng đang hỗ trợ liên lạc, công việc cần thiết hay chỉ là thói quen vô thức

3.    Tính tương hỗ: Hai người có áp dụng kỳ vọng tương tự cho nhau hay một bên luôn phải nhường

4.    Đồng thuận: Ranh giới về điện thoại, mạng xã hội, mật khẩu và riêng tư đã được nói rõ hay chỉ được ngầm giả định

5.    Sửa chữa: Khi có gián đoạn hoặc hiểu lầm, hai người có thể nhận ra, giải thích và quay lại cuộc trò chuyện hay không

Khung này cũng giải thích vì sao một quy tắc hiệu quả với cặp đôi này có thể không phù hợp với cặp khác. Người làm công việc trực điện thoại, chăm sóc người thân hoặc phải phản hồi khẩn cấp cần mức sẵn sàng khác với người không có các nghĩa vụ đó. Điều cần bảo vệ không phải là một con số phút “chuẩn”, mà là khả năng hai người vẫn nhận được đủ sự hiện diện, thông tin và cảm giác an toàn từ nhau.

Nếu công nghệ đang làm nảy sinh xung đột, thay vì bắt đầu bằng câu “phải dùng ít đi bao nhiêu”, có thể bắt đầu bằng câu “ở thời điểm nào, hành vi nào khiến người kia cảm thấy không được lắng nghe hoặc không an toàn?”. Cách đặt vấn đề này chuyển trọng tâm từ kiểm soát thiết bị sang điều chỉnh tương tác — vào chính cách hai người tương tác, nơi tác động lên quan hệ được thể hiện rõ nhất.

Công nghệ ảnh hưởng đến quan hệ vợ chồng không theo một chiều cố định. Nó có thể mở rộng cơ hội giao tiếp và duy trì kết nối, nhưng cũng có thể làm suy yếu tương tác khi chiếm mất sự chú ý, làm nghèo tín hiệu giao tiếp hoặc tạo bất định về ranh giới và niềm tin.

Điểm quyết định nằm ở cách hai người sử dụng công nghệ trong những tình huống cụ thể: nó đang bổ sung hay thay thế tương tác, có làm gián đoạn những thời điểm cần hiện diện, và các chuẩn mực về riêng tư — minh bạch có được thống nhất hay không. Khi vợ chồng cùng nhận diện được ba cơ chế giao tiếp, chú ý và niềm tin, việc điều chỉnh thói quen số trở nên cụ thể hơn nhiều so với chỉ cố gắng giảm thời gian màn hình.