Công nghệ ảnh hưởng sự gần gũi gia đình ra sao?

Điểm đáng chú ý là cả mặt tích cực lẫn tiêu cực đều liên quan chặt với chất lượng giao tiếp gia đình. Các nghiên cứu về nhóm chat gia đình cho thấy mức tương tác cao hơn có liên hệ với điểm giao tiếp, chức năng và well-being gia đình cao hơn; ngược lại, sử dụng thiết bị trong những thời điểm tương tác như bữa ăn gia đình lại liên hệ với chất lượng giao tiếp và well-being thấp hơn.

Công nghệ có thể vừa tăng vừa giảm sự gần gũi gia đình

Câu hỏi quan trọng không phải chỉ là “gia đình sử dụng công nghệ bao nhiêu”, mà là công nghệ đang làm nhiệm vụ gì trong mối quan hệ.

Khi một thành viên ở xa, cuộc gọi, tin nhắn hay video call có thể tạo thêm cơ hội hỏi han, chứng kiến những sự kiện nhỏ trong ngày và phản hồi cảm xúc của nhau. Trong tình huống đó, công nghệ mở rộng khả năng tiếp xúc mà khoảng cách địa lý vốn hạn chế. Một khảo sát dân số tại Hong Kong với 2.017 người cho thấy việc chia sẻ thông tin đời sống gia đình qua video call có liên hệ với mức well-being gia đình cao hơn; sự kết hợp giữa giao tiếp trực tiếp và video call có mối liên hệ mạnh hơn so với chỉ xem công nghệ như một kênh độc lập. Tuy nhiên, đây là nghiên cứu quan sát nên không thể kết luận video call tự nó gây ra sự cải thiện.

Ngược lại, khi các thành viên đã ở cùng một không gian nhưng sự chú ý liên tục chuyển sang điện thoại, công nghệ không còn chủ yếu tạo thêm một kênh giao tiếp. Nó bắt đầu cạnh tranh với chính cuộc tương tác đang diễn ra. Nghiên cứu về “technoference” trong các cặp đôi ghi nhận mức gián đoạn bởi công nghệ cao hơn đi cùng nhiều xung đột liên quan đến thiết bị hơn và mức hài lòng về quan hệ thấp hơn.

Vì vậy, tác động hai chiều không thực sự mâu thuẫn. Công nghệ có xu hướng hữu ích khi nó lấp một khoảng trống kết nối; nó dễ trở thành vấn đề khi chiếm lấy sự chú ý mà một tương tác có giá trị đang cần.

Khi công nghệ tăng gần gũi: nó duy trì sự hiện diện qua khoảng cách

Giao tiếp số giúp mối quan hệ không bị “đứt quãng”

Cảm giác gần gũi không chỉ được xây dựng từ những cuộc trò chuyện dài và sâu. Nó còn hình thành từ việc biết người kia đang làm gì, được hỏi han vào đúng lúc, cùng chia sẻ một tin nhỏ hoặc nhận được phản hồi khi mình muốn kết nối.

Nhóm chat gia đình là một ví dụ. Trong nghiên cứu trên 1.638 người trưởng thành, tương tác thường xuyên hơn trong nhóm nhắn tin gia đình có liên hệ với điểm giao tiếp, chức năng gia đình và well-being cao hơn. Đáng chú ý, chất lượng giao tiếp gia đình giải thích khoảng 51,0%–59,6% mối liên hệ giữa tương tác qua nhóm chat với chức năng và well-being gia đình. Điều này gợi ý rằng bản thân việc “gửi nhiều tin nhắn” chưa phải cơ chế chính; giá trị có thể đến từ việc công nghệ giúp giao tiếp gia đình diễn ra thuận tiện và liên tục hơn.

Video call bổ sung thêm nét mặt, giọng nói và khả năng phản hồi theo thời gian thực. Trong nghiên cứu về chia sẻ đời sống gia đình, giao tiếp trực tiếp vẫn là phương thức phổ biến nhất, trong khi video call được dùng ít hơn nhiều; tuy nhiên, việc chia sẻ bằng video call vẫn có liên hệ tích cực với well-being gia đình. Điều này phù hợp với cách nhìn công nghệ như một cầu nối cho sự hiện diện khi hiện diện vật lý không thể có được, chứ không nhất thiết là phương án thay thế tương tác trực tiếp.

Giá trị nằm ở nội dung trao đổi, không chỉ ở kênh

Một tin nhắn “về nhà chưa?”, một bức ảnh từ chuyến đi hay một cuộc gọi video với ông bà đều có thể tạo cảm giác mình vẫn nằm trong đời sống của người kia. Nhưng cùng một ứng dụng cũng có thể chỉ tạo ra hàng chục thông báo không mang giá trị quan hệ.

Do đó, công nghệ tăng sự gần gũi tốt nhất khi nó giúp thực hiện những hành vi vốn nuôi dưỡng quan hệ: quan tâm, chia sẻ, phản hồi, phối hợp và duy trì cảm giác có mặt trong cuộc sống của nhau. Kết quả về nhóm chat gia đình đặc biệt củng cố điểm này vì chất lượng giao tiếp đóng vai trò trung gian đáng kể giữa mức tương tác số và well-being gia đình.

Khi công nghệ làm giảm gần gũi: sự chú ý bị chia nhỏ

Mặt tiêu cực xuất hiện rõ nhất khi công nghệ can thiệp vào một tương tác đang diễn ra. Trong nghiên cứu gia đình, hiện tượng này thường được gọi là technoference: thiết bị hoặc hoạt động số chen ngang vào thời gian mà các thành viên đang dành cho nhau.

Vấn đề không chỉ là “nhìn điện thoại”

Một cái liếc nhanh vào màn hình không nhất thiết phá hỏng mối quan hệ. Cơ chế đáng quan tâm hơn là việc sự chú ý bị rút khỏi người đối diện đủ thường xuyên hoặc đủ sâu để làm thay đổi chất lượng phản hồi.

Ở tương tác cha mẹ – con nhỏ, một nghiên cứu quan sát có cấu trúc ghi nhận việc người mẹ sử dụng thiết bị di động liên hệ với ít tương tác với trẻ hơn, đặc biệt là tương tác phi ngôn ngữ. Một tổng quan gồm 12 nghiên cứu về cha mẹ có con từ 0–5 tuổi cũng cho thấy sự cuốn hút sâu vào thiết bị dường như liên hệ với suy giảm độ nhạy và khả năng phản hồi của cha mẹ rõ hơn so với những gián đoạn ngắn đơn thuần. Các tác giả đồng thời nhấn mạnh bằng chứng vẫn còn hạn chế và cần thêm nghiên cứu dọc.

Điều này giúp giải thích vì sao một người có thể ở ngay bên cạnh nhưng vẫn khiến người thân cảm thấy xa cách. Sự gần gũi tâm lý phụ thuộc một phần vào việc các tín hiệu kết nối — câu hỏi, ánh mắt, thay đổi cảm xúc, nhu cầu được phản hồi — có được nhận ra và đáp lại hay không.

Bữa ăn cho thấy “bối cảnh sử dụng” quan trọng thế nào

Một nghiên cứu dân số trên 2.064 người trưởng thành cho thấy thường xuyên sử dụng thiết bị trong bữa tối gia đình có liên hệ với điểm giao tiếp gia đình thấp hơn. Việc bản thân người trả lời thường xuyên dùng thiết bị trong bữa ăn liên hệ với mức well-being gia đình thấp hơn với hệ số điều chỉnh β=-0,48; khi các thành viên khác thường xuyên sử dụng, β=-0,50.

Đáng chú ý hơn, chất lượng giao tiếp giải thích một phần lớn mối liên hệ này: khoảng 87,0% đối với việc chính người trả lời thường dùng thiết bị trong bữa ăn và 67,8% đối với việc thành viên khác sử dụng. Vì thiết kế nghiên cứu là cắt ngang, các con số này không chứng minh quan hệ nhân quả; nhưng chúng phù hợp với cơ chế rằng thiết bị trở nên bất lợi khi nó làm nghèo đi chất lượng giao tiếp trong một thời điểm vốn dành cho tương tác gia đình.

Cùng một thiết bị, vì sao kết quả có thể trái ngược?

Điện thoại dùng để gọi cho một người con đang học xa và điện thoại dùng để lướt nội dung cá nhân khi người con đang ngồi đối diện đều là cùng một thiết bị, nhưng chức năng quan hệ hoàn toàn khác nhau.

Khác biệt đầu tiên là công nghệ đang nối hai người hay tách sự chú ý giữa hai đối tượng. Khi sử dụng cho trò chuyện gia đình, thiết bị đưa sự chú ý của các thành viên về phía nhau. Khi sử dụng cho một luồng nội dung bên ngoài trong lúc đang ở cùng nhau, nó kéo sự chú ý ra khỏi tương tác hiện tại. Chính nghiên cứu về sử dụng thiết bị trong thời gian gia đình cũng cho thấy tổng thời gian dùng thiết bị nói chung không phải lúc nào cũng liên hệ với giao tiếp hay well-being thấp hơn, trong khi sử dụng vào những bối cảnh cụ thể như bữa tối lại cho kết quả rõ hơn.

Khác biệt thứ hai là mức độ hấp thụ sự chú ý. Tổng quan về cha mẹ và smartphone cho thấy trạng thái bị cuốn sâu vào thiết bị có thể quan trọng hơn việc chỉ có một vài gián đoạn ngắn. Điều đó có nghĩa một cuộc gọi công việc khẩn cấp kéo dài hai phút nhưng được giải thích rõ cho người thân không nhất thiết tương đương với việc liên tục kiểm tra điện thoại trong suốt cuộc trò chuyện.

Khác biệt thứ ba là công nghệ bổ sung hay thay thế. Video call giữa hai thành phố khác nhau tạo ra tương tác mới; điện thoại chen giữa hai người vốn đang ngồi cạnh nhau có thể thay thế một phần tương tác sẵn có. Các kết quả tích cực về video call và nhóm chat gia đình, đặt cạnh các kết quả tiêu cực về thiết bị trong bữa ăn, cho thấy bối cảnh này quan trọng hơn cách phân loại đơn giản “công nghệ tốt” hay “công nghệ xấu”.

Không nên đánh đồng thời gian màn hình với chất lượng quan hệ

Một trong những cách hiểu dễ gây sai lệch nhất là suy luận rằng càng nhiều thời gian sử dụng điện thoại thì gia đình càng ít gần gũi.

Bằng chứng không đơn giản như vậy. Trong một phân tích đa mô hình về smartphone và hoạt động nuôi dạy con, các tác động trực tiếp của lượng sử dụng smartphone nhìn chung nhỏ và không nhất quán; mức độ thiết bị thực sự gây gián đoạn tương tác cho thấy một bức tranh có ý nghĩa hơn. Ở mức can thiệp công nghệ thấp, nhiều sử dụng điện thoại hơn thậm chí có thể đồng thời xuất hiện với một số chỉ báo tự báo cáo về chất lượng nuôi dạy con tốt hơn.

Ngay trong nghiên cứu về thời gian gia đình, “sử dụng thiết bị trong thời gian ở cùng gia đình” nói chung không có mối liên hệ thống kê rõ với giao tiếp hoặc well-being, nhưng thường xuyên sử dụng trong bữa tối thì có. Điều này cho thấy phép đo tổng thời lượng có thể bỏ sót điều quan trọng nhất: thiết bị được dùng vào lúc nào và có phá vỡ một tương tác cần sự hiện diện hay không.

Cũng cần thận trọng với quan hệ nhân quả. Phần đáng kể nghiên cứu trong lĩnh vực này sử dụng khảo sát cắt ngang hoặc dữ liệu tự báo cáo. Một gia đình giao tiếp tốt có thể chủ động dùng nhóm chat nhiều hơn, thay vì nhóm chat là nguyên nhân duy nhất khiến họ giao tiếp tốt. Tương tự, căng thẳng quan hệ có thể vừa thúc đẩy việc rút vào điện thoại vừa làm giảm cảm giác gần gũi. Các tổng quan hiện có vì thế vẫn kêu gọi thêm nghiên cứu dọc, đa phương pháp và dữ liệu quan sát khách quan.

Vì vậy, “screen time” là một chỉ báo quá thô nếu mục tiêu thực sự là hiểu công nghệ ảnh hưởng sự gần gũi gia đình. Các biến có giá trị giải thích cao hơn là mục đích sử dụng, mức gián đoạn, sự đáp ứng giữa các thành viên, bối cảnh tương tác và việc công nghệ đang bổ sung hay thay thế giao tiếp.

Dùng công nghệ để bổ sung kết nối thay vì cạnh tranh với kết nối

Từ các cơ chế trên, một cách sử dụng hợp lý không nhất thiết đòi hỏi gia đình phải “ít công nghệ” một cách tuyệt đối. Mục tiêu phù hợp hơn là đưa công nghệ vào đúng vai trò.

Khi các thành viên ở xa, nên khai thác những tính năng thực sự làm tăng sự hiện diện: cuộc gọi có chủ đích, video call, nhóm chat gia đình hoặc chia sẻ những khoảnh khắc nhỏ của đời sống. Các nghiên cứu về video call và nhóm nhắn tin cho thấy những hình thức giao tiếp này có thể đồng hành với mức giao tiếp, chức năng và well-being gia đình cao hơn, dù bằng chứng quan sát chưa cho phép xem chúng như một công thức nhân quả.

Khi các thành viên đã ở cạnh nhau, giá trị lớn hơn nằm ở việc bảo vệ một số khoảng tương tác có chất lượng khỏi sự gián đoạn không cần thiết. Bữa ăn, một cuộc trò chuyện riêng, lúc trẻ đang kể chuyện hoặc một khoảng thời gian ngắn sau khi mọi người trở về nhà có thể đáng được ưu tiên chú ý hơn so với việc áp dụng lệnh cấm điện thoại cho cả ngày. Nghiên cứu tại Hong Kong cho thấy quy tắc cấm hoàn toàn thiết bị trong bữa tối có liên hệ với xác suất sử dụng thiết bị trong bữa ăn thấp hơn, nhưng bản thân quy tắc cấm không trực tiếp liên hệ với điểm giao tiếp hay well-being cao hơn. Điều này nhắc rằng quy tắc chỉ có giá trị khi nó thực sự cải thiện cách các thành viên tương tác với nhau.

Trong quan hệ cha mẹ – con cái, yếu tố đáng ưu tiên không phải sự hoàn hảo tuyệt đối trong việc tránh màn hình mà là khả năng phản hồi. Nếu thiết bị khiến người lớn liên tục bỏ lỡ những tín hiệu trẻ đang tìm kiếm sự chú ý, vấn đề nằm ở chất lượng hiện diện. Các nghiên cứu quan sát và tổng quan về technoference ủng hộ việc xem sự hấp thụ vào thiết bị và mức giảm đáp ứng như những yếu tố cần quan tâm, đồng thời chưa đủ cơ sở để biến một con số thời gian màn hình duy nhất thành thước đo chất lượng làm cha mẹ.

Tóm lại, công nghệ tác động đến sự gần gũi gia đình theo hướng tăng kết nối khi nó giúp các thành viên trao đổi, phản hồi và duy trì hiện diện mà nếu không có công nghệ sẽ khó thực hiện; theo hướng giảm kết nối khi nó chiếm dụng sự chú ý cần dành cho một người đang ở bên cạnh. Các nghiên cứu về nhóm chat, video call, technoference và sử dụng thiết bị trong thời gian gia đình đều hội tụ quanh vai trò trung tâm của chất lượng giao tiếp, nhưng phần lớn bằng chứng vẫn là quan sát nên cần tránh kết luận rằng một ứng dụng, một thiết bị hay một số giờ sử dụng cụ thể tự nó quyết định chất lượng quan hệ.

Công nghệ vì thế không nên được xem như đối thủ mặc định của sự gần gũi gia đình. Nó là một môi trường giao tiếp có thể khuếch đại cả kết nối lẫn phân tâm. Khi công nghệ lấp khoảng cách, giúp mọi người chia sẻ và phản hồi lẫn nhau, nó có thể làm quan hệ cảm thấy gần hơn. Khi nó chen vào những khoảnh khắc cần sự hiện diện và khiến người đối diện liên tục phải cạnh tranh để được chú ý, cảm giác gần gũi có thể suy giảm. Câu hỏi thực tế nhất vì vậy không phải “gia đình có nên dùng công nghệ hay không”, mà là công nghệ đang phục vụ mối quan hệ hay mối quan hệ đang phải nhường chỗ cho công nghệ.