Công nghệ ảnh hưởng sự chú ý trong gia đình ra sao?

Điểm quan trọng là tác động không thể giản lược thành “càng nhìn màn hình càng ít yêu thương gia đình”. Các nghiên cứu cho thấy mức độ bị cuốn vào hoạt động khác, tần suất gián đoạn, bối cảnh sử dụng và cách thành viên phản hồi sau khi bị gián đoạn quan trọng không kém bản thân thiết bị. Công nghệ cũng có thể hỗ trợ kết nối khi được dùng có chủ đích, chẳng hạn cùng xem, cùng trò chuyện hoặc tìm thông tin phục vụ gia đình.

Thiết bị cạnh tranh sự chú ý bằng cách ngắt nhịp tương tác

Sự chú ý trong gia đình không chỉ là việc một người có nhìn người kia hay không. Trong một cuộc trò chuyện, lúc chơi với con hoặc khi hai vợ chồng cùng làm một việc, sự chú ý được duy trì qua một chuỗi phản hồi liên tục: người này nói, người kia nghe; trẻ chỉ vào một vật, cha mẹ phản ứng; một thành viên thay đổi nét mặt, người còn lại nhận ra và điều chỉnh cách nói.

Điện thoại có thể chen vào chuỗi đó bằng một thông báo, một cuộc gọi hoặc đơn giản là thôi thúc kiểm tra nội dung mới. AAP mô tả các thiết bị di động và nội dung số là những yếu tố có khả năng thu hút sự chú ý nhờ thông báo, tính di động và thiết kế kéo dài tương tác. Khi người chăm sóc bị nội dung trên thiết bị hấp thụ, việc nhận biết và phản hồi tín hiệu từ trẻ trở nên khó khăn hơn.

Vì vậy, ảnh hưởng dễ thấy nhất không nhất thiết là một khoảng thời gian dài hoàn toàn không giao tiếp. Nó có thể xuất hiện dưới dạng nhiều gián đoạn nhỏ: đang nghe thì nhìn thông báo, đang chơi thì trả lời tin nhắn, đang ăn thì chuyển sang một luồng nội dung khác. Mỗi lần như vậy làm tương tác phải khởi động lại hoặc khiến người còn lại chờ xem sự chú ý có quay về hay không.

Một nghiên cứu với 170 gia đình Mỹ có con trung bình khoảng 3 tuổi cho thấy chỉ 11% người tham gia báo cáo không gặp technoference trong một ngày điển hình; 48% báo cáo ba lần gián đoạn trở lên. Nghiên cứu này dựa trên tự báo cáo nên không chứng minh quan hệ nhân quả, nhưng cho thấy sự cạnh tranh chú ý do thiết bị có thể xuất hiện như một phần thường nhật của tương tác gia đình.

Sự chú ý giảm không chỉ vì thời lượng màn hình

Một hiểu nhầm phổ biến là chỉ cần đo số giờ dùng điện thoại là có thể biết công nghệ đang ảnh hưởng gia đình đến mức nào. Thời lượng có ý nghĩa, nhưng nó không mô tả đầy đủ chất lượng của sự gián đoạn.

Thí nghiệm của Konrad và cộng sự với 54 cặp mẹ–trẻ 20–22 tháng tuổi cung cấp một ví dụ đáng chú ý. Trong lúc chơi, một nhóm người mẹ được yêu cầu dừng lại hai phút để trả lời trên smartphone, một nhóm làm cùng nhiệm vụ bằng giấy và bút, còn nhóm kiểm soát không bị gián đoạn. Khả năng phản hồi của mẹ giảm ở cả nhóm smartphone lẫn nhóm giấy–bút, trong khi nhóm không bị gián đoạn không có kiểu thay đổi tương tự. Đáng chú ý hơn, mức độ người mẹ bị cuốn vào nhiệm vụ có tương quan mạnh với việc giảm khả năng phản hồi ở cả hai điều kiện.

Điều đó đặt ra một ranh giới quan trọng: không phải mọi suy giảm chú ý đều là đặc tính riêng của công nghệ. Một cuốn sách, công việc giấy tờ hay cuộc trò chuyện với người khác cũng có thể làm cha mẹ tạm thời không phản hồi. Tuy nhiên, thiết bị di động có lợi thế đặc biệt trong cuộc cạnh tranh này vì chúng luôn ở gần, có thể phát tín hiệu chủ động và cung cấp liên tục những nội dung mới để tiếp tục giữ người dùng.

Do đó, khi đánh giá công nghệ ảnh hưởng sự chú ý trong gia đình, câu hỏi hữu ích hơn “mỗi ngày dùng điện thoại bao lâu?” là: thiết bị thường chen vào thời điểm nào, người dùng bị cuốn vào đến mức nào và nó có làm những lượt tương tác quan trọng bị bỏ lỡ hay không?

Cha mẹ – con dễ mất những lượt phản hồi nhỏ nhưng quan trọng

Trong tương tác cha mẹ–con, sự chú ý đặc biệt quan trọng vì trẻ thường giao tiếp bằng những tín hiệu ngắn: một âm thanh, ánh mắt, câu hỏi, hành động chỉ trỏ hoặc lời mời chơi. Khi cha mẹ đang tập trung vào thiết bị, một số tín hiệu có thể không được nhận thấy hoặc được phản hồi chậm hơn.

Nghiên cứu technoference trên 170 gia đình cho thấy mức sử dụng công nghệ có vấn đề ở cả mẹ và cha dự đoán mức gián đoạn do công nghệ cao hơn trong tương tác với con. Technoference của người mẹ còn có liên hệ với các báo cáo về hành vi hướng ngoại và hướng nội của trẻ. Chính các tác giả nhấn mạnh rằng thiết kế nghiên cứu chưa cho phép kết luận thiết bị là nguyên nhân một chiều; các quá trình giao dịch hai chiều cần được nghiên cứu thêm.

Khía cạnh “mất cơ hội tương tác” còn xuất hiện trong dữ liệu về màn hình của chính trẻ. Một nghiên cứu đoàn hệ đăng trên JAMA Pediatrics năm 2024 theo dõi trẻ từ 12 đến 36 tháng cho thấy ở thời điểm 36 tháng, mỗi phút màn hình tăng thêm có liên hệ với trung bình khoảng 6,6 từ người lớn trẻ nghe ít hơn, 4,9 phát âm của trẻ ít hơn và 1,1 lượt hội thoại qua lại ít hơn. Đây là mối liên hệ quan sát, không phải bằng chứng rằng từng phút màn hình trực tiếp gây ra đúng mức giảm đó, nhưng nó lượng hóa khá rõ cơ chế “thay thế cơ hội trò chuyện”.

Vì thế, vấn đề không chỉ là trẻ thấy cha mẹ “đang dùng điện thoại”. Điều có ý nghĩa hơn là liệu thiết bị có khiến một chuỗi phản hồi vốn có thể xảy ra bị mất hay không. Một vài phút kiểm tra công việc trong lúc trẻ đang chơi độc lập khác về mặt tương tác so với việc liên tục chuyển mắt sang điện thoại đúng lúc trẻ đang kể chuyện, hỏi hoặc tìm kiếm phản hồi.

AAP cũng lưu ý rằng quan hệ giữa căng thẳng của người chăm sóc và gián đoạn do thiết bị có thể mang tính hai chiều: căng thẳng có thể làm người lớn tìm đến thiết bị nhiều hơn, trong khi việc sử dụng thiết bị lại có thể liên quan đến những tương tác cha mẹ–con bị gián đoạn nhiều hơn. Vì vậy, chỉ quy trách nhiệm cho “thiếu kỷ luật dùng điện thoại” có thể bỏ qua bối cảnh thực tế của gia đình.

Trong quan hệ vợ chồng, gián đoạn còn mang ý nghĩa về sự ưu tiên

Khi một người chuyển sự chú ý từ bạn đời sang điện thoại, tác động không chỉ nằm ở số giây bị mất. Trong giao tiếp thân mật, việc được chú ý còn có thể được hiểu như tín hiệu rằng câu chuyện, cảm xúc hoặc sự hiện diện của mình đang được người kia coi trọng.

Nghiên cứu ban đầu trên 143 phụ nữ đã kết hôn hoặc sống chung cho thấy phần lớn người tham gia cảm nhận thiết bị thường xuyên làm gián đoạn thời gian giải trí, trò chuyện hoặc bữa ăn với bạn đời. Mức technoference cao hơn đi cùng nhiều xung đột về công nghệ hơn và mức hài lòng quan hệ thấp hơn. Vì đây là dữ liệu khảo sát, không thể kết luận rằng điện thoại đơn phương gây ra các vấn đề quan hệ.

Một nghiên cứu dyadic sau đó trên hai mẫu gồm 182 và 239 cặp vợ chồng hoặc sống chung cũng tìm thấy mô hình tương tự: technoference cao hơn liên quan đến nhiều xung đột về công nghệ hơn; xung đột này lại liên quan đến mức hài lòng quan hệ thấp hơn và đánh giá kém tích cực hơn về chất lượng cùng nuôi dạy con.

Điều này giải thích tại sao hai gia đình có cùng thời lượng dùng điện thoại có thể trải nghiệm rất khác nhau. Một người kiểm tra tin nhắn sau khi nói “mình cần trả lời việc này trong hai phút” tạo ra tín hiệu xã hội khác với việc liên tục rời mắt khỏi một cuộc trò chuyện mà không báo trước. Thiết bị cạnh tranh sự chú ý, nhưng ý nghĩa quan hệ của lần chuyển sự chú ý đó còn phụ thuộc vào kỳ vọng và cách hai bên hiểu hành vi của nhau.

Không phải mọi sự hiện diện của công nghệ đều gây hại

Có một kết luận dễ bị đẩy quá xa: chỉ cần điện thoại nằm trên bàn cũng đủ làm chất lượng tương tác suy giảm. Một số nghiên cứu sớm từng gợi ý hiệu ứng như vậy, nhưng bằng chứng tái lập không hoàn toàn nhất quán.

Một nghiên cứu năm 2021 thực hiện hai thí nghiệm với tổng cộng 356 người và 136 nhóm đã cố gắng tái lập tác động của việc smartphone chỉ hiện diện trong lúc trò chuyện. Nhóm nghiên cứu không tái lập được kết quả cho rằng sự hiện diện đơn thuần của điện thoại làm giảm chất lượng quan hệ và cũng không tìm thấy ảnh hưởng lên khả năng sáng tạo.

Điều này không phủ nhận technoference. Nó cho thấy cần phân biệt giữa ba tình huống: thiết bị chỉ đang ở đó, thiết bị thực sự tạo gián đoạn và người dùng bị nội dung trên thiết bị hấp thụ. Bằng chứng về những gián đoạn và mức độ hấp thụ trực tiếp thuyết phục hơn cho câu hỏi về sự chú ý trong gia đình so với giả định rằng mọi smartphone đều gây tác động chỉ bằng sự hiện diện.

Công nghệ cũng có thể phục vụ chính mối quan hệ. AAP ghi nhận phương tiện số có thể hỗ trợ quan hệ người chăm sóc–trẻ, và khái niệm joint media engagement mô tả việc cha mẹ cùng xem, cùng dạy và trò chuyện với trẻ quanh nội dung số. Khi đó, thiết bị không nhất thiết là đối thủ của sự chú ý; nó có thể trở thành đối tượng mà cả hai cùng hướng sự chú ý tới.

Vì vậy, ranh giới quan trọng không phải “công nghệ hay không công nghệ”, mà là công nghệ đang thay thế sự chú ý dành cho nhau hay đang được tích hợp vào một hoạt động chung.

Gia đình có thể bảo vệ sự chú ý bằng cách thiết kế lại thời điểm dùng thiết bị

Nếu cơ chế chính là gián đoạn, hấp thụ và thay thế lượt tương tác, giải pháp phù hợp không nhất thiết phải là loại bỏ toàn bộ công nghệ. Hợp lý hơn là giảm khả năng thiết bị cạnh tranh vào những thời điểm mà sự chú ý dành cho nhau có giá trị cao.

AAP hiện khuyến khích các gia đình xây dựng một Family Media Plan phù hợp với nhu cầu riêng thay vì chỉ nhìn vào một con số thời lượng duy nhất. Báo cáo kỹ thuật của tổ chức này cũng nhấn mạnh rằng chất lượng, bối cảnh sử dụng và quan hệ giữa người chăm sóc với trẻ cần được xem xét cùng với số lượng sử dụng.

Từ cơ chế mà các nghiên cứu trên chỉ ra, gia đình có thể ưu tiên một số nguyên tắc thực tế:

·         Giữ những khoảng cần phản hồi cao như trò chuyện quan trọng, chơi cùng trẻ hoặc thời gian gia đình khỏi các thông báo không cần thiết

·         Tắt hoặc gom các thông báo không khẩn cấp thay vì để từng tín hiệu quyết định lúc nào sự chú ý bị chuyển hướng

·         Báo trước khi thật sự cần dùng thiết bị giữa một tương tác để người còn lại hiểu đây là một gián đoạn có giới hạn

·         Khi có thể, biến công nghệ thành hoạt động chung bằng cách cùng xem, cùng tìm hiểu hoặc trò chuyện về nội dung thay vì mỗi người tách vào một màn hình riêng

·         Sau một lần bị gián đoạn, chủ động quay lại câu chuyện hoặc tín hiệu vừa bị bỏ lỡ thay vì để tương tác kết thúc âm thầm

Mục tiêu của những nguyên tắc này không phải tạo một gia đình “không màn hình”. Chúng nhằm bảo vệ tính liên tục của sự chú ý: khi một thành viên đang cần được nghe, được nhìn hoặc được phản hồi, thiết bị không tự động giành quyền ưu tiên.

Công nghệ ảnh hưởng đến sự chú ý trong gia đình mạnh nhất khi nó biến sự hiện diện cùng nhau thành những tương tác liên tục bị cắt nhỏ. Thông báo, thói quen kiểm tra và mức độ bị hấp thụ có thể khiến cha mẹ bỏ lỡ tín hiệu của con, làm giảm số lượt trò chuyện hoặc khiến bạn đời cảm nhận rằng sự chú ý đang được dành cho một nơi khác. Các nghiên cứu hiện có ủng hộ mối liên hệ này, nhưng cũng cho thấy cần thận trọng với những kết luận quá đơn giản về quan hệ nhân quả.

Điểm thực tế nhất vì thế không phải hỏi “gia đình có dùng công nghệ hay không”, mà là ai đang nhận được sự chú ý vào đúng thời điểm cần nó. Khi thiết bị được đặt dưới quyền kiểm soát của mục đích giao tiếp thay vì liên tục quyết định nơi sự chú ý sẽ đi tiếp, công nghệ có thể tồn tại trong gia đình mà không nhất thiết phải trở thành đối thủ của sự hiện diện dành cho nhau.