Dấu hiệu cần cải thiện giao tiếp tài chính gia đình

Các nghiên cứu về xung đột trong quan hệ vợ chồng cho thấy bất đồng liên quan đến tiền thường có tính căng thẳng đáng kể, đồng thời cách các cặp đôi giao tiếp có liên hệ chặt chẽ với mức độ hài lòng trong mối quan hệ. Vì thế, dấu hiệu cần chú ý không chỉ là “thiếu tiền”, mà còn là cách gia đình phản ứng khi phải nói về tiền.

Một gia đình nên xem xét cải thiện cách giao tiếp và các thỏa thuận tài chính khi xuất hiện lặp lại những hiện tượng như né tránh chủ đề tiền bạc, giấu thông tin, tranh luận không đi đến quyết định, trách nhiệm tài chính không rõ ràng, thường xuyên phá vỡ giới hạn chi tiêu hoặc có khác biệt lớn về mục tiêu mà không thể thống nhất. Những dấu hiệu này cho thấy vấn đề đã chuyển từ một quyết định tài chính đơn lẻ sang cách cả gia đình phối hợp với nhau.

Mỗi lần nói đến tiền đều dễ biến thành tranh cãi

Bất đồng tài chính là điều bình thường. Hai người có thể khác nhau về mức chi tiêu hợp lý, khoản nào nên tiết kiệm hoặc có nên vay tiền cho một mục tiêu nào đó. Dấu hiệu đáng lo hơn xuất hiện khi gần như mọi cuộc trao đổi về tiền đều nhanh chóng chuyển thành chỉ trích, phòng thủ, đổ lỗi hoặc im lặng.

Nghiên cứu theo dõi các cặp vợ chồng trong đời sống hằng ngày cho thấy xung đột về tiền có những đặc điểm khác với nhiều chủ đề bất đồng khác và có thể kéo dài hơn hoặc khó giải quyết hơn. Một nghiên cứu khác về giao tiếp trong các cặp đôi cũng ghi nhận rằng khi mức giao tiếp tiêu cực giảm so với thông thường, mức hài lòng trong quan hệ có xu hướng cao hơn tại cùng thời điểm.

Vì vậy, điều cần đánh giá không phải là “gia đình có từng cãi nhau về tiền hay không”, mà là xung đột có trở thành cách giao tiếp mặc định hay không.

Một số biểu hiện thường gặp gồm:

·         Mỗi cuộc nói chuyện về chi tiêu đều quay lại những lỗi cũ

·         Một người đặt câu hỏi nhưng người còn lại cảm thấy mình bị kiểm soát

·         Việc góp ý nhanh chóng chuyển thành đánh giá tính cách như “hoang phí”, “ích kỷ” hoặc “không biết lo”

·         Các cuộc trao đổi kết thúc mà không có quyết định cụ thể

·         Mọi người chọn im lặng để tránh một cuộc cãi vã mới

Nếu mô hình này lặp lại, vấn đề không còn nằm riêng ở khoản tiền đang được tranh luận. Gia đình cần thay đổi quy trình trao đổi: thống nhất thời điểm nói chuyện, tập trung vào dữ liệu và quyết định hiện tại, đồng thời tách vấn đề tài chính khỏi việc đánh giá con người.

Gia đình bắt đầu né tránh hoặc giấu thông tin tài chính

Một dấu hiệu quan trọng khác là các thành viên không còn cảm thấy an toàn khi chia sẻ thông tin liên quan đến tiền.

Né tránh có thể biểu hiện khá nhẹ ở giai đoạn đầu: trì hoãn xem sao kê, không muốn nói về khoản nợ, không báo trước một khoản mua sắm lớn hoặc thường xuyên trả lời “không có gì” khi được hỏi về tình hình tài chính.

Khi tình trạng kéo dài, mỗi người sẽ ra quyết định dựa trên một bức tranh tài chính khác nhau. Một người cho rằng gia đình đang có đủ tiền tiết kiệm, trong khi người kia biết rằng một phần khoản đó đã được sử dụng. Một người nghĩ dư nợ đang giảm, trong khi người còn lại tiếp tục phát sinh khoản vay mới. Lúc này, ngay cả một kế hoạch hợp lý cũng khó thực hiện vì dữ liệu đầu vào không thống nhất.

Sự đồng thuận về tình hình tài chính có ý nghĩa đối với chất lượng quan hệ. Nghiên cứu về mức độ thống nhất của các cặp đôi đối với nợ tiêu dùng cho thấy sự đồng thuận tài chính ở cấp độ cặp đôi có liên quan đến các kết quả về chất lượng mối quan hệ.

Tuy nhiên, minh bạch không đồng nghĩa với việc mọi thành viên phải mất hoàn toàn quyền riêng tư tài chính. Một gia đình có thể duy trì tài khoản cá nhân hoặc ngân sách cá nhân nếu đó là thỏa thuận được hai bên hiểu và chấp nhận.

Ranh giới quan trọng nằm ở chỗ: thông tin bị giữ lại có làm thay đổi quyết định tài chính chung hay không.

Nếu một khoản nợ, nghĩa vụ thanh toán, thu nhập, tài sản hoặc khoản chi lớn có khả năng ảnh hưởng đến ngân sách chung nhưng một bên cố tình không chia sẻ, gia đình cần xem lại nguyên tắc minh bạch và phạm vi thông tin bắt buộc phải trao đổi.

Không ai thực sự biết ai chịu trách nhiệm về khoản nào

Nhiều xung đột tiền bạc nhìn bề ngoài giống vấn đề thái độ nhưng nguyên nhân thực tế lại là thiếu một thỏa thuận vận hành rõ ràng.

Ví dụ, hai người đều nghĩ đối phương sẽ thanh toán một hóa đơn. Một người cho rằng khoản thưởng cuối năm nên dành để trả nợ, người kia mặc nhiên xem đó là tiền có thể chi tiêu. Hoặc cả hai cùng đồng ý “cần tiết kiệm hơn” nhưng không xác định mỗi tháng phải dành ra bao nhiêu và ai chịu trách nhiệm chuyển tiền.

Khi trách nhiệm chỉ dựa trên giả định, mỗi lần xảy ra sai lệch rất dễ được diễn giải thành thiếu trách nhiệm hoặc thiếu quan tâm.

CFPB lưu ý rằng những người bước vào hôn nhân có thể mang theo những “phong cách tiền bạc” khác nhau do kinh nghiệm và thói quen trước đó; việc trao đổi và chia sẻ mục tiêu tài chính có thể giúp tránh bất đồng về sau.

Một thỏa thuận tài chính hữu ích vì thế cần cụ thể hơn những câu như “cùng cố gắng tiết kiệm”. Gia đình nên biết ít nhất:

·         Khoản chi nào thuộc trách nhiệm chung

·         Ai theo dõi và thanh toán từng nghĩa vụ định kỳ

·         Những quyết định nào một người có thể tự thực hiện

·         Khoản chi từ mức nào cần trao đổi trước

·         Tiết kiệm và trả nợ được ưu tiên theo thứ tự nào

·         Khi thu nhập thay đổi thì nguyên tắc đóng góp sẽ điều chỉnh ra sao

Không nhất thiết mọi gia đình phải chia tiền theo tỷ lệ giống nhau. Thỏa thuận phù hợp phụ thuộc thu nhập, công việc chăm sóc gia đình, nghĩa vụ cá nhân và mục tiêu chung. Điều quan trọng là các bên biết quy tắc đang áp dụng và cùng chấp nhận quy tắc đó.

Các thỏa thuận tài chính liên tục bị phá vỡ hoặc chỉ tồn tại trên lời nói

Một gia đình có thể nói chuyện về tiền khá nhiều nhưng vẫn cần cải thiện giao tiếp nếu các cuộc trao đổi không tạo ra hành vi nhất quán.

Ví dụ, hai người nhiều lần thống nhất hạn chế mua sắm nhưng tháng nào cũng vượt ngân sách. Cả gia đình đồng ý ưu tiên quỹ dự phòng nhưng tiền dư liên tục được dùng cho mục đích khác. Hoặc một người thường xuyên đồng ý trong cuộc nói chuyện rồi sau đó hành động theo cách hoàn toàn khác.

Khi đó cần phân biệt hai trường hợp.

Trường hợp thứ nhất là thỏa thuận không thực tế. Nếu mức chi tiêu được đặt quá thấp so với nhu cầu sinh hoạt thực tế, việc phá vỡ ngân sách không nhất thiết là vấn đề kỷ luật; chính tiêu chuẩn ban đầu cần được điều chỉnh.

Trường hợp thứ hai là cam kết không thực sự được đồng thuận. Một người có thể nói “đồng ý” chỉ để kết thúc tranh luận, trong khi thực tế không chấp nhận mục tiêu đó. Khi ấy, việc lập thêm bảng ngân sách thường không giải quyết được nguyên nhân.

CFPB xem việc đặt mục tiêu, theo dõi dòng tiền, quản lý hóa đơn và chuẩn bị cho những cú sốc tài chính là những thành phần quan trọng của năng lực quản lý tài chính thực tế. Tuy nhiên, công cụ chỉ hiệu quả khi gia đình có một thỏa thuận mà các thành viên thật sự có khả năng thực hiện.

Nếu cùng một cam kết bị phá vỡ nhiều lần, thay vì tiếp tục hỏi “ai sai?”, nên xem lại ba câu hỏi:

1.    Thỏa thuận có đủ cụ thể không

2.    Thỏa thuận có phù hợp với nguồn lực thực tế không

3.    Các bên có thực sự đồng ý với mục tiêu đó không

Một người nắm gần như toàn bộ quyền kiểm soát tài chính

Việc một người phụ trách phần lớn hoạt động tài chính không nhất thiết là vấn đề. Trong nhiều gia đình, phân công như vậy giúp giảm công việc trùng lặp và phù hợp với năng lực của từng người.

Rủi ro xuất hiện khi “phụ trách” chuyển thành độc quyền thông tin hoặc quyền quyết định.

Ví dụ, chỉ một người biết mật khẩu tài khoản, tổng số nợ, các hợp đồng tài chính hoặc vị trí các khoản tiết kiệm. Người còn lại phải xin phép cho hầu hết khoản chi nhưng không được tham gia quyết định ngân sách. Hoặc các quy tắc tài chính được áp dụng rất nghiêm với một người nhưng linh hoạt với người kia.

Nghiên cứu về cách các hộ gia đình tổ chức quản lý tiền cho thấy cấu trúc quản lý tài chính và quyền kiểm soát tiền có liên quan đến các khía cạnh của chất lượng quan hệ; tuy vậy, kết quả cũng phụ thuộc vào hoàn cảnh và đặc điểm của từng cặp đôi, nên không thể suy ra rằng chỉ có một mô hình tài khoản là đúng cho mọi gia đình.

Điểm cần đánh giá vì thế không phải “tiền chung hay tiền riêng tốt hơn”, mà là:

Hai bên có đủ thông tin, có tiếng nói phù hợp và có thể dự đoán cách những quyết định tài chính quan trọng được đưa ra hay không.

Nếu một người thường xuyên cảm thấy mình không có quyền tham gia vào những quyết định ảnh hưởng trực tiếp đến cuộc sống gia đình, thỏa thuận tài chính cần được xem lại.

Gia đình có mục tiêu tài chính khác nhau nhưng chưa từng thống nhất ưu tiên

Hai người có thể cùng quản lý tiền rất có trách nhiệm nhưng vẫn xảy ra căng thẳng vì đang hướng tới những mục tiêu khác nhau.

Một người ưu tiên mua nhà. Người kia muốn dành tiền cho trải nghiệm và du lịch. Một người muốn trả hết nợ càng sớm càng tốt. Người kia coi việc duy trì mức sống hiện tại quan trọng hơn. Không mục tiêu nào tự động đúng hoặc sai; vấn đề xuất hiện khi mỗi bên mặc nhiên cho rằng ưu tiên của mình cũng là ưu tiên của gia đình.

Những khác biệt này thường chỉ lộ rõ khi xuất hiện một khoản tiền có thể phân bổ theo nhiều cách, chẳng hạn tiền thưởng, thu nhập tăng thêm hoặc một khoản tiết kiệm vừa đạt đến mức đáng kể.

CFPB khuyến khích việc trao đổi và chia sẻ mục tiêu tiền bạc giữa các cặp đôi bởi mỗi người có thể bước vào mối quan hệ với kinh nghiệm và thói quen tài chính khác nhau.

Một thỏa thuận hiệu quả không nhất thiết yêu cầu cả hai có cùng mọi mục tiêu. Thay vào đó, gia đình cần xác định:

·         Mục tiêu nào là bắt buộc vì liên quan đến nghĩa vụ hoặc an toàn tài chính

·         Mục tiêu nào là ưu tiên chung

·         Mục tiêu cá nhân nào vẫn được dành nguồn lực

·         Khi hai mục tiêu cạnh tranh nhau, nguyên tắc phân bổ tiền là gì

Khi các cuộc tranh luận lặp lại quanh nhiều khoản chi khác nhau nhưng luôn quay về cùng một câu hỏi “tiền nên dùng cho điều gì”, dấu hiệu cốt lõi thường là gia đình chưa có thứ tự ưu tiên chung, chứ không phải từng khoản mua sắm riêng lẻ.

Khi nào những dấu hiệu này cho thấy cần thay đổi cách giao tiếp?

Không nên kết luận rằng chỉ một lần tranh cãi, một khoản chi ngoài kế hoạch hoặc một lần quên thanh toán đã chứng minh gia đình có vấn đề giao tiếp tài chính.

Dấu hiệu đáng chú ý hơn là tính lặp lại và hậu quả.

Gia đình nên chủ động cải thiện cách trao đổi và thỏa thuận khi một hoặc nhiều mô hình sau kéo dài:

·         Cùng một xung đột về tiền lặp lại nhưng không tạo ra quyết định mới

·         Thành viên bắt đầu tránh nói về tài chính vì lo xảy ra tranh cãi

·         Thông tin quan trọng không được chia sẻ đầy đủ

·         Không rõ trách nhiệm hoặc quyền quyết định thuộc về ai

·         Thỏa thuận thường xuyên bị phá vỡ mà không được xem xét lại

·         Một người cảm thấy không có tiếng nói trong các quyết định chung

·         Các mục tiêu tài chính cạnh tranh nhau nhưng chưa có nguyên tắc ưu tiên

Không phải tất cả căng thẳng về tiền đều bắt nguồn từ kỹ năng giao tiếp. Thu nhập giảm, nợ cao hoặc chi phí sinh hoạt tăng có thể tạo ra áp lực thực tế mà chỉ giao tiếp tốt không thể loại bỏ. Nghiên cứu cũng cho thấy lo lắng tài chính có liên quan đến cách con người cảm nhận và tương tác với bạn đời trong những tình huống bất đồng.

Tuy nhiên, giao tiếp tốt giúp gia đình phân biệt rõ hai câu hỏi: “Chúng ta đang thiếu nguồn lực?” và “Chúng ta đang thiếu một cách phối hợp?”

Nếu vấn đề chủ yếu nằm ở cách phối hợp, bước đầu tiên không nhất thiết là một kế hoạch tài chính phức tạp. Gia đình có thể bắt đầu bằng một cuộc trao đổi có phạm vi rõ ràng: cùng xem số liệu hiện tại, xác định một vấn đề cần quyết định, thống nhất trách nhiệm và ghi lại điều đã cam kết.

Điều quan trọng nhất của cải thiện giao tiếp tài chính gia đình không phải là loại bỏ mọi bất đồng. Một hệ thống giao tiếp tốt vẫn cho phép các thành viên có quan điểm khác nhau, nhưng giúp họ đưa khác biệt đó vào một quy trình minh bạch, công bằng và có khả năng dẫn đến quyết định.

Gia đình cần cải thiện giao tiếp tài chính khi vấn đề không còn nằm ở một khoản tiền cụ thể mà đã trở thành một mô hình lặp lại: né tránh, thiếu minh bạch, tranh cãi, trách nhiệm mơ hồ, mất cân bằng quyền quyết định hoặc thỏa thuận không được thực hiện.

Các nghiên cứu về giao tiếp của các cặp đôi nhất quán ở một điểm quan trọng: chất lượng giao tiếp và cách xử lý xung đột có liên hệ với chất lượng của mối quan hệ, trong khi tiền bạc là một trong những chủ đề có khả năng tạo căng thẳng đáng kể.

Vì vậy, mục tiêu không phải tìm ra một cách chia tiền duy nhất đúng cho mọi gia đình. Điều cần xây dựng là một hệ thống trong đó mọi người hiểu tình hình tài chính, biết trách nhiệm của mình, có cơ hội tham gia quyết định và có thể điều chỉnh thỏa thuận khi hoàn cảnh thay đổi.