Cách đánh giá khả năng tài chính gia đình trước quyết định

Vì vậy, đánh giá một quyết định tài chính không nên bắt đầu bằng câu hỏi “Có mua được không?” mà nên bằng câu hỏi “Sau khi thực hiện, cấu trúc tài chính của gia đình còn đủ an toàn không?”. Có thể kiểm tra điều này qua bốn lớp: dòng tiền, mức nợ, dự trữ thanh khoản và khả năng chịu cú sốc tài chính. Các chỉ số phải được xem cùng nhau thay vì sử dụng một tỷ lệ duy nhất để đưa ra quyết định.

Trước hết, xác định chi phí thực sự của quyết định

Sai lầm phổ biến là chỉ nhìn vào giá mua hoặc khoản thanh toán ban đầu. Một quyết định lớn thường tạo ra cả chi phí ngay lập tức và nghĩa vụ kéo dài trong tương lai.

Nếu mua ô tô, ngoài giá xe còn có trả nợ, bảo hiểm, nhiên liệu, bảo dưỡng và các khoản phí liên quan. Nếu mua nhà, nghĩa vụ không chỉ là tiền trả trước mà còn bao gồm khoản vay, chi phí duy trì và những khoản sửa chữa có thể phát sinh. Một quyết định về giáo dục, kinh doanh hoặc chăm sóc sức khỏe cũng có thể làm thay đổi đáng kể dòng tiền trong nhiều tháng hoặc nhiều năm.

Do đó, nên tính:

Chi phí thực = Chi phí ban đầu Tổng nghĩa vụ định kỳ Chi phí phát sinh có thể dự kiến

Nếu sử dụng khoản vay, cần xem cả số tiền phải trả hằng tháng lẫn tổng chi phí trong toàn bộ thời gian vay. Khoản trả góp nhỏ hơn nhờ kéo dài thời hạn có thể giúp dòng tiền ngắn hạn dễ chịu hơn nhưng đồng thời kéo dài nghĩa vụ tài chính.

Điểm cần đánh giá không phải đơn thuần là giá trị tài sản, mà là mức độ quyết định đó khóa dòng tiền tương lai của gia đình.

Kiểm tra dòng tiền sau khi đưa quyết định vào ngân sách

Bước quan trọng nhất của việc đánh giá khả năng tài chính gia đình là mô phỏng ngân sách sau quyết định.

Có thể bắt đầu bằng:

Dòng tiền còn lại = Thu nhập thực nhận − Chi phí thiết yếu − Nghĩa vụ nợ − Chi phí mới − Khoản tiết kiệm bắt buộc

Trong đó, chi phí thiết yếu nên bao gồm những khoản gia đình khó cắt giảm nhanh như nhà ở, thực phẩm, điện nước, y tế, học tập, đi lại và nghĩa vụ chăm sóc người phụ thuộc.

Ví dụ, một gia đình có thu nhập thực nhận 45 triệu đồng/tháng, đang cần:

·         25 triệu đồng cho chi phí thiết yếu

·         5 triệu đồng cho các khoản nợ hiện tại

·         5 triệu đồng cho tiết kiệm và mục tiêu dài hạn

Gia đình còn khoảng 10 triệu đồng linh hoạt mỗi tháng.

Nếu một quyết định mới tạo thêm nghĩa vụ 8 triệu đồng/tháng, nhìn bề ngoài gia đình vẫn thanh toán được. Nhưng phần đệm chỉ còn khoảng 2 triệu đồng. Chỉ một khoản sửa xe, chi phí y tế hoặc giảm thu nhập nhỏ cũng có thể làm ngân sách âm.

Vì vậy, “thanh toán được” và “có khả năng tài chính” là hai trạng thái khác nhau. Một quyết định phù hợp cần để lại khoảng đệm đủ lớn cho những biến động thông thường của đời sống.

Đánh giá nghĩa vụ nợ thay vì chỉ nhìn số tiền trả góp mới

Nếu quyết định liên quan đến vay tiền, cần nhìn tổng nghĩa vụ nợ của gia đình.

Một chỉ số thường được sử dụng là debt-to-income ratio (DTI):

DTI = Tổng khoản thanh toán nợ hằng tháng / Tổng thu nhập gộp hằng tháng × 100%

CFPB định nghĩa DTI theo cách này và lưu ý rằng các sản phẩm vay cũng như tổ chức cho vay khác nhau có thể áp dụng giới hạn khác nhau.

Trong lĩnh vực vay mua nhà, chẳng hạn, hướng dẫn của Fannie Mae áp dụng mức DTI tối đa 36% đối với một số hồ sơ thẩm định thủ công, có thể lên tới 45% nếu đáp ứng thêm điều kiện; một số hồ sơ được thẩm định bằng hệ thống DU có thể có DTI tới 50%. Đây là tiêu chuẩn thẩm định khoản vay cụ thể, không phải quy tắc rằng một gia đình cứ ở dưới các mức này là tài chính an toàn.

Đối với tài chính gia đình, DTI nên được coi là tín hiệu cảnh báo về mức độ thu nhập đã bị cam kết cho nợ. Hai gia đình cùng DTI 35% có thể có khả năng chịu đựng rất khác nhau nếu một nhà có thu nhập ổn định và quỹ dự phòng lớn, trong khi nhà kia có thu nhập thất thường và nhiều người phụ thuộc.

Vì thế, sau khi tính DTI, cần tiếp tục hỏi: phần thu nhập còn lại có thực sự đủ cho đời sống của chính gia đình này hay không?

Kiểm tra quỹ dự phòng sau quyết định

Một quyết định lớn không nên được đánh giá chỉ ở thời điểm thực hiện. Cần tính xem sau khi thanh toán tiền đặt cọc, vốn tự có hoặc các chi phí ban đầu, gia đình còn bao nhiêu tiền có tính thanh khoản cao.

Quỹ dự phòng có vai trò hấp thụ những sự kiện như mất thu nhập, sửa chữa lớn hoặc chi phí y tế bất ngờ. FDIC cho biết khuyến nghị phổ biến là duy trì khoảng 3–6 tháng chi phí sinh hoạt, và một số tài liệu của FDIC sử dụng mục tiêu ít nhất sáu tháng để chuẩn bị cho sự suy giảm thu nhập hoặc khoản chi lớn bất ngờ.

CFPB cũng mô tả quỹ khẩn cấp là khoản dự trữ tiền mặt dành riêng cho những chi phí không dự kiến hoặc tình huống tài chính khẩn cấp, thay vì các khoản chi thường xuyên.

Có thể tính:

Số tháng dự phòng = Tài sản thanh khoản dành cho khẩn cấp / Chi phí thiết yếu mỗi tháng

Ví dụ, gia đình cần 30 triệu đồng/tháng cho các nghĩa vụ thiết yếu và còn 180 triệu đồng quỹ dự phòng thì mức dự trữ tương đương khoảng 6 tháng.

Nếu một quyết định khiến quỹ này giảm xuống còn 60 triệu đồng, mức dự phòng chỉ còn khoảng 2 tháng. Khi đó, dù gia đình đủ tiền thực hiện giao dịch, mức an toàn sau giao dịch đã thay đổi đáng kể.

Cũng cần tách quỹ khẩn cấp khỏi tiền dự kiến dùng cho học phí, bảo hiểm, thuế, sửa nhà hoặc các khoản chắc chắn sẽ phải chi. Một khoản tiền đã có nhiệm vụ khác không nên đồng thời được tính là quỹ dự phòng.

Thực hiện stress test thay vì chỉ tính theo tháng thuận lợi

Một kế hoạch tài chính có thể hoạt động tốt khi mọi thứ diễn ra đúng dự kiến nhưng thất bại ngay khi có biến động. Vì vậy, nên kiểm tra quyết định bằng một số kịch bản bất lợi trước khi cam kết.

Có thể thử ba tình huống:

Thu nhập giảm

Giả sử thu nhập gia đình giảm 10–20% trong vài tháng. Sau khi trả các nghĩa vụ bắt buộc, dòng tiền có còn dương không?

Đặc biệt với gia đình có thu nhập từ kinh doanh, hoa hồng, nghề tự do hoặc thu nhập phụ thuộc mùa vụ, không nên sử dụng tháng có thu nhập cao nhất làm cơ sở quyết định.

Chi phí thiết yếu tăng

Hãy tăng giả định chi phí sinh hoạt, y tế, chăm sóc con hoặc người phụ thuộc. Nếu chỉ cần một mức tăng vừa phải đã khiến ngân sách âm, quyết định đang sử dụng gần hết biên an toàn.

Phát sinh khoản chi lớn

Giả sử gia đình phải đồng thời sửa xe, sửa nhà hoặc chịu một khoản chi y tế. Nếu phải vay tiêu dùng mới hoặc sử dụng thẻ tín dụng để xử lý, quyết định ban đầu có thể đã làm khả năng chống chịu suy giảm quá mức.

Nghiên cứu của CFPB về tiết kiệm khẩn cấp cho thấy mức dự trữ khẩn cấp có liên hệ rõ rệt với hồ sơ an toàn tài chính của người tiêu dùng khi đối mặt với cú sốc chi phí hoặc suy giảm thu nhập.

Một quyết định chỉ phù hợp trong kịch bản tốt nhất chưa thể xem là quyết định có biên an toàn cao.

Đừng bỏ qua chi phí cơ hội của số tiền được sử dụng

Một quyết định lớn luôn cạnh tranh với những mục tiêu tài chính khác.

Ví dụ, sử dụng 500 triệu đồng tiền mặt để nâng cấp ô tô không chỉ làm giảm 500 triệu đồng tiền mặt. Gia đình đồng thời mất khả năng sử dụng số tiền đó cho quỹ dự phòng, học phí, trả nợ, mua nhà hoặc một mục tiêu ưu tiên hơn.

Vì vậy nên hỏi:

Nếu dùng nguồn lực cho quyết định này, mục tiêu nào phải chậm lại hoặc bị từ bỏ?

Nếu câu trả lời là một mục tiêu thiết yếu hoặc nghĩa vụ đã biết trước, chi phí thực tế của quyết định lớn hơn con số thể hiện trên hóa đơn.

Điều này đặc biệt quan trọng khi tài sản được mua có giá trị lớn nhưng không tạo thêm dòng tiền. Gia đình cần phân biệt giữa giá trị nhận được từ quyết định và khả năng tài chính để duy trì quyết định đó.

Dùng một bài kiểm tra 5 điều kiện trước khi quyết định

Sau khi tổng hợp các yếu tố trên, một quyết định có thể được xem là phù hợp hơn với khả năng tài chính khi đồng thời đáp ứng năm điều kiện.

Thứ nhất, dòng tiền sau quyết định vẫn dương và có khoảng đệm. Không phải chỉ vừa đủ trả các hóa đơn.

Thứ hai, nghĩa vụ nợ vẫn nằm trong phạm vi gia đình có thể quản lý. Nếu phải vay, cần xem tổng nợ sau quyết định chứ không chỉ khoản vay mới. DTI có thể hỗ trợ đánh giá nhưng không nên được sử dụng độc lập.

Thứ ba, quỹ dự phòng không bị rút xuống mức khiến gia đình dễ tổn thương. Mốc 3–6 tháng chi phí thiết yếu có thể dùng làm tham chiếu ban đầu và cần điều chỉnh theo mức ổn định của thu nhập, số người phụ thuộc và mức độ dễ phát sinh chi phí.

Thứ tư, kế hoạch vẫn hoạt động trong kịch bản bất lợi hợp lý. Nếu chỉ cần thu nhập giảm nhẹ là phải vay thêm, mức cam kết hiện tại có thể quá cao.

Thứ năm, quyết định không phá vỡ một mục tiêu tài chính quan trọng hơn. Khả năng chi trả phải được đánh giá trong toàn bộ hệ thống tài chính của gia đình, không tách riêng từng giao dịch.

Nếu một hoặc hai điều kiện chưa đạt, lựa chọn không nhất thiết phải bị loại bỏ hoàn toàn. Gia đình có thể giảm quy mô quyết định, tăng tiền tích lũy trước khi thực hiện, giảm khoản vay, kéo dài thời gian chuẩn bị hoặc chờ đến khi dòng tiền ổn định hơn.

Một ví dụ đánh giá hoàn chỉnh

Giả sử một gia đình muốn mua một tài sản lớn với khoản trả trước 300 triệu đồng và nghĩa vụ mới 12 triệu đồng/tháng.

Trước quyết định:

·         Thu nhập thực nhận: 60 triệu đồng/tháng

·         Chi phí thiết yếu: 30 triệu đồng/tháng

·         Nợ hiện tại: 8 triệu đồng/tháng

·         Tiết kiệm cho mục tiêu dài hạn: 7 triệu đồng/tháng

·         Tiền dự phòng và tiền mặt: 600 triệu đồng

Dòng tiền linh hoạt trước quyết định là khoảng 15 triệu đồng/tháng.

Sau khi thêm nghĩa vụ 12 triệu đồng, phần linh hoạt chỉ còn khoảng 3 triệu đồng. Nếu 300 triệu đồng trả trước được lấy hoàn toàn từ 600 triệu đồng tiền mặt, dự trữ còn 300 triệu đồng, tương đương khoảng 10 tháng chi phí thiết yếu nếu lấy mức 30 triệu đồng/tháng làm cơ sở.

Nhìn riêng quỹ dự phòng, tình trạng vẫn tương đối vững so với mốc tham chiếu 3–6 tháng. Nhưng dòng tiền hằng tháng lại trở nên rất hẹp.

Nếu thu nhập giảm 10%, gia đình mất 6 triệu đồng/tháng và ngân sách có thể chuyển từ dư 3 triệu sang thiếu khoảng 3 triệu đồng trước khi thực hiện thêm điều chỉnh.

Kết quả đánh giá vì thế không đơn giản là “có 300 triệu để trả trước nên mua được”. Vấn đề nằm ở nghĩa vụ 12 triệu đồng kéo dài đã làm giảm mạnh khả năng hấp thụ biến động hằng tháng.

Một phương án nhỏ hơn, khoản trả trước lớn hơn nhưng vẫn bảo toàn đủ dự phòng, hoặc thời điểm mua sau khi thu nhập tăng ổn định có thể tạo cấu trúc tài chính bền vững hơn.

Khi nào nên coi quyết định là vượt khả năng?

Không cần chờ đến lúc gia đình không thể thanh toán mới kết luận một quyết định quá sức.

Đó đã là tín hiệu đáng thận trọng khi quyết định khiến gia đình phải dựa vào thu nhập chưa chắc chắn để trả nghĩa vụ cố định; làm quỹ dự phòng giảm mạnh; khiến chi phí bất ngờ phải được xử lý bằng nợ mới; hoặc buộc phải ngừng những khoản dành cho mục tiêu thiết yếu.

Một tín hiệu khác là phải liên tục sử dụng các giả định thuận lợi để chứng minh rằng kế hoạch “vẫn ổn”: không có chi phí bất ngờ, thu nhập không giảm, khoản thưởng chắc chắn xuất hiện hoặc tài sản chắc chắn có thể bán được với giá mong muốn.

Khả năng tài chính tốt không có nghĩa là loại bỏ mọi rủi ro. Điều cần đạt được là rủi ro vẫn nằm trong phạm vi mà gia đình có nguồn lực để hấp thụ.

Để xác định một quyết định tài chính có phù hợp hay không, hãy đánh giá trạng thái tài chính sau quyết định, thay vì chỉ kiểm tra số tiền đang có trước khi thực hiện.

Một quyết định phù hợp cần để gia đình tiếp tục trang trải được chi phí thiết yếu, quản lý các khoản nợ, duy trì dự trữ khẩn cấp và chịu được những biến động hợp lý của thu nhập hoặc chi phí. Các chỉ số như DTI hay mốc quỹ dự phòng 3–6 tháng là những điểm tham chiếu hữu ích, nhưng không thay thế việc phân tích dòng tiền và hoàn cảnh cụ thể của từng gia đình.

Câu hỏi cuối cùng vì thế không phải là “Gia đình có đủ tiền để thực hiện không?”, mà là “Sau khi thực hiện, gia đình còn đủ khả năng tài chính để sống bình thường và xử lý một tình huống xấu hay không?”. Nếu câu trả lời vẫn là có trong cả kịch bản cơ sở lẫn một vài kịch bản bất lợi hợp lý, quyết định đó mới có nền tảng tài chính vững hơn.