Cách thống nhất quy tắc công nghệ cho con

Cách tiếp cận này cũng phù hợp với định hướng mới của American Academy of Pediatrics (AAP). Hướng dẫn của AAP không còn coi một mức thời gian màn hình cố định là đáp án chung cho mọi trẻ em và thanh thiếu niên; thay vào đó, cha mẹ cần xem xét chất lượng nội dung, bối cảnh sử dụng, những hoạt động bị công nghệ thay thế và đặc điểm của từng trẻ.

Vì vậy, điều cha mẹ cần thống nhất trước tiên không phải là “cho con dùng điện thoại bao nhiêu phút”, mà là: công nghệ được phép xuất hiện ở đâu, khi nào, để làm gì, trong điều kiện nào và giới hạn nào sẽ được cả gia đình cùng thực hiện.

Thống nhất mục tiêu trước khi thống nhất giới hạn

Một nguyên nhân phổ biến khiến cha mẹ khó thống nhất là mỗi người đang giải quyết một vấn đề khác nhau. Một người lo con sử dụng thiết bị quá lâu, người kia lo nội dung không phù hợp; một người muốn bảo vệ giờ học, người kia chú ý nhiều hơn đến giấc ngủ hoặc giao tiếp gia đình.

Nếu mục tiêu chưa rõ, tranh luận rất dễ biến thành việc chọn một con số: một giờ, hai giờ hay ba giờ mỗi ngày. Nhưng cùng một khoảng thời gian có thể mang ý nghĩa rất khác nhau tùy trẻ đang gọi video cho ông bà, làm bài tập, sáng tạo nội dung, chơi trò chơi hay lướt mạng xã hội liên tục.

AAP hiện khuyến nghị nhìn rộng hơn tổng thời lượng sử dụng màn hình và cân nhắc cả trẻ, nội dung, khả năng tự điều chỉnh, những hoạt động bị công nghệ lấn át và cách giao tiếp xung quanh việc sử dụng phương tiện số.

Do đó, cha mẹ có thể bắt đầu bằng một câu hỏi chung:

“Gia đình muốn bảo vệ điều gì khi đặt quy tắc này?”

Câu trả lời có thể là bảo đảm con ngủ đủ, hoàn thành trách nhiệm, có thời gian vận động, duy trì bữa ăn gia đình hoặc tránh tiếp xúc với nội dung chưa phù hợp. Khi hai người đã đồng thuận về mục tiêu, việc thiết kế quy tắc cụ thể sẽ ít phụ thuộc vào cảm tính hơn.

Quy tắc phải nhất quán giữa cha và mẹ

Trẻ khó hiểu một giới hạn nếu cùng một hành vi được cha cho phép nhưng mẹ lại cấm, hoặc hôm nay bị xử lý nhưng ngày mai được bỏ qua tùy người đang chăm sóc.

Vấn đề ở đây không phải cha mẹ buộc phải có cùng quan điểm về mọi khía cạnh của công nghệ. Điều cần thiết là những khác biệt đó phải được giải quyết trước khi biến thành yêu cầu đối với con.

Ví dụ, thay vì một người nói “chơi thêm 30 phút cũng được” còn người kia lập tức thu máy, hai người nên thống nhất trước:

·         Khi nào con được bắt đầu sử dụng thiết bị

·         Những trách nhiệm nào phải hoàn thành trước

·         Thời điểm nào bắt buộc dừng

·         Trường hợp nào được phép ngoại lệ

·         Ai có quyền cho phép ngoại lệ

·         Điều gì xảy ra khi quy tắc không được thực hiện

Tính nhất quán làm cho giới hạn trở nên dễ dự đoán. Trẻ biết rằng quy tắc không thay đổi chỉ vì hôm nay hỏi cha thay vì hỏi mẹ.

Nếu cha mẹ chưa đồng ý, tốt hơn nên trao đổi riêng thay vì biến con thành người lựa chọn giữa hai hệ quy tắc. Nếu không, vấn đề ban đầu là quản lý công nghệ có thể chuyển thành việc trẻ học cách tìm người lớn dễ đồng ý hơn.

Quy tắc nên mô tả hành vi cụ thể, không dùng yêu cầu mơ hồ

“Dùng điện thoại ít thôi”, “đừng nghiện máy” hay “chơi vừa phải” nghe giống quy tắc nhưng rất khó thực hiện, bởi cha mẹ và con có thể hiểu hoàn toàn khác nhau về thế nào là “ít” hoặc “vừa phải”.

Một quy tắc hiệu quả hơn cần trả lời được những yếu tố cụ thể như thời điểm, địa điểm, loại hoạt động và điều kiện sử dụng.

Chẳng hạn, thay vì nói:

“Không được dùng điện thoại quá nhiều.”

Gia đình có thể thống nhất:

“Điện thoại không sử dụng trong bữa ăn và được để ngoài phòng ngủ vào giờ ngủ.”

AAP khuyến nghị các gia đình xây dựng những khoảng thời gian và khu vực không có màn hình, chẳng hạn trong bữa ăn, khi làm bài tập và trước giờ ngủ; đồng thời có thể áp dụng nguyên tắc chỉ sử dụng một màn hình tại một thời điểm và tắt các thiết bị không được chủ động sử dụng.

Điểm quan trọng là quy tắc phải đủ rõ để cả cha mẹ lẫn con đều có thể nhận biết khi nào mình đang tuân thủ hoặc vi phạm. Càng phải tranh luận lại ý nghĩa của quy tắc trong từng tình huống, quy tắc đó càng khó duy trì nhất quán.

Cha mẹ cũng phải nằm trong phạm vi của những quy tắc mang tính gia đình

Nếu trẻ bị yêu cầu không dùng điện thoại trong bữa ăn nhưng cha mẹ vẫn thường xuyên kiểm tra tin nhắn tại bàn, thông điệp trẻ nhận được không chỉ đến từ lời nói mà còn từ hành vi của người lớn.

Điều đó không có nghĩa mọi quy tắc phải giống hệt nhau cho trẻ em và người lớn. Cha mẹ có thể cần điện thoại để làm việc, xử lý tình huống khẩn cấp hoặc thực hiện trách nhiệm mà trẻ chưa có. Tuy nhiên, những nguyên tắc được giải thích là nhằm bảo vệ thời gian chung của gia đình nên được áp dụng cho cả người lớn khi có thể.

AAP khuyến khích xây dựng kế hoạch sử dụng phương tiện số ở cấp độ gia đình và tạo thời gian không màn hình cho toàn bộ gia đình, thay vì chỉ kiểm soát riêng trẻ.

Đây là khác biệt giữa hai loại quy tắc:

Quy tắc phát triển theo độ tuổi có thể khác nhau giữa cha mẹ và con, chẳng hạn quyền truy cập ứng dụng hoặc mức độ giám sát.

Quy tắc bảo vệ sinh hoạt chung nên có tính tương hỗ cao hơn, chẳng hạn không để điện thoại làm gián đoạn bữa ăn hoặc cuộc trò chuyện gia đình.

Khi cha mẹ thống nhất được ranh giới này, trẻ sẽ dễ hiểu vì sao có những quy định áp dụng cho tất cả mọi người nhưng cũng có những giới hạn riêng theo tuổi và mức độ trưởng thành.

Không nên chỉ thống nhất thời lượng mà bỏ qua nội dung và bối cảnh

Hai giờ sử dụng công nghệ không phải lúc nào cũng tương đương nhau. Nội dung trẻ tiếp xúc, mục đích sử dụng, thời điểm sử dụng và khả năng dừng lại đều ảnh hưởng đến cách cha mẹ nên đặt giới hạn.

Đặc biệt với thanh thiếu niên và mạng xã hội, APA lưu ý rằng tác động của mạng xã hội không đơn giản là hoàn toàn tốt hoặc hoàn toàn xấu; kết quả phụ thuộc vào cách trẻ sử dụng, những gì trẻ tiếp xúc và đặc điểm, hoàn cảnh của từng trẻ. APA vì thế khuyến nghị cách quản lý kết hợp giữa giới hạn, giám sát phù hợp và trao đổi thường xuyên với trẻ.

Vì vậy, khi xây dựng quy tắc công nghệ cho con, cha mẹ nên thống nhất ít nhất bốn chiều:

·         Thời gian: Những thời điểm nào được hoặc không được sử dụng

·         Không gian: Nơi nào là khu vực không thiết bị

·         Nội dung: Những ứng dụng, trò chơi hoặc loại nội dung nào phù hợp

·         Điều kiện: Trách nhiệm nào phải hoàn thành và nhu cầu nào phải được bảo vệ trước khi sử dụng

Cách tiếp cận này tránh một hiểu lầm quan trọng: chỉ cần con chưa vượt “quota màn hình” thì mọi kiểu sử dụng đều như nhau.

Quy tắc phải phù hợp với độ tuổi và khả năng tự quản lý của từng trẻ

Một bộ quy tắc cố định từ nhỏ đến lớn khó phản ánh sự thay đổi trong nhu cầu phát triển của trẻ.

Trẻ nhỏ cần cấu trúc và sự tham gia trực tiếp của cha mẹ nhiều hơn. Khi trẻ lớn dần, công nghệ bắt đầu phục vụ thêm các nhu cầu học tập, quan hệ bạn bè và sự độc lập. Lúc đó, cha mẹ cần chuyển dần từ kiểm soát trực tiếp sang hướng dẫn, trao đổi và giúp trẻ hình thành khả năng tự đánh giá.

AAP cũng phát triển hướng dẫn sử dụng truyền thông theo các giai đoạn tuổi khác nhau thay vì áp dụng một mô hình giống nhau cho tất cả trẻ.

Điều này còn có nghĩa hai anh chị em trong cùng gia đình không nhất thiết phải có quy tắc hoàn toàn giống nhau. “Công bằng” không phải luôn là cùng số phút hay cùng quyền truy cập; nó có thể là mỗi trẻ nhận giới hạn phù hợp với độ tuổi, trách nhiệm và khả năng tự kiểm soát của mình.

Tuy nhiên, phần khác biệt phải có lý do mà trẻ hiểu được. Nếu không, sự điều chỉnh theo độ tuổi rất dễ bị cảm nhận như việc cha mẹ thiên vị.

Cho con tham gia xây dựng quy tắc nhưng không chuyển toàn bộ quyền quyết định cho con

Một bộ quy tắc chỉ do người lớn công bố có thể kiểm soát hành vi trước mắt, nhưng cha mẹ còn cần giúp trẻ hiểu logic đằng sau giới hạn.

Cho trẻ tham gia không có nghĩa trẻ được quyền quyết định mọi quy định. Cha mẹ vẫn chịu trách nhiệm thiết lập những giới hạn liên quan đến sức khỏe, an toàn và trách nhiệm gia đình. Phần trẻ có thể tham gia là giải thích nhu cầu, đề xuất cách thực hiện và cùng xác định giải pháp cho những tình huống thực tế.

HealthyChildren của AAP khuyến khích xây dựng kế hoạch sử dụng phương tiện số chung và cho trẻ tham gia vào quá trình lập kế hoạch; nguồn này cũng lưu ý trẻ có xu hướng dễ chấp nhận quy tắc công nghệ hơn khi có một kế hoạch chung mà các thành viên gia đình cùng thực hiện.

Ví dụ, cha mẹ có thể xác định nguyên tắc không thay đổi là “thiết bị không làm ảnh hưởng giờ ngủ”, còn con được tham gia lựa chọn cách thực hiện: để điện thoại ở phòng khách, dùng chế độ không làm phiền hay sạc máy tại một vị trí chung.

Như vậy, giới hạn vẫn thuộc trách nhiệm của cha mẹ nhưng trẻ được thực hành quá trình tự quản lý thay vì chỉ tuân lệnh.

Cần thống nhất trước cách xử lý ngoại lệ và vi phạm

Một quy tắc rất dễ mất hiệu lực nếu ngoại lệ được tạo ra ngay tại thời điểm trẻ phản đối.

Ngoại lệ không phải lúc nào cũng xấu. Con có thể cần thiết bị để hoàn thành bài tập, liên lạc khi có việc quan trọng hoặc tham gia một hoạt động gia đình đặc biệt. Vấn đề là cha mẹ nên phân biệt giữa ngoại lệ có lý do và thay đổi quy tắc vì áp lực nhất thời.

Hai người có thể thống nhất trước rằng ngoại lệ cần đáp ứng một trong các điều kiện đã xác định và không tự động trở thành quy tắc mới cho ngày hôm sau.

Cách xử lý vi phạm cũng nên có tính dự đoán và liên quan trực tiếp đến hành vi. Mục tiêu không phải tạo hình phạt càng nặng càng tốt mà giúp trẻ thấy mối liên hệ giữa quyền sử dụng công nghệ và khả năng thực hiện thỏa thuận.

Với trẻ nhỏ, các thói quen truyền thông nhất quán và dễ dự đoán đặc biệt hữu ích; HealthyChildren cũng khuyến nghị sử dụng những cấu trúc rõ ràng như lịch sử dụng và bộ hẹn giờ để hỗ trợ việc chuyển sang hoạt động khác khi thời gian kết thúc.

Quy tắc công nghệ nên được xem là một thỏa thuận có thể rà soát

Gia đình không cần tìm ra một bộ quy tắc hoàn hảo để dùng mãi mãi.

Nhu cầu học tập thay đổi. Trẻ có thiết bị mới. Một ứng dụng mới xuất hiện. Khả năng tự quản lý của trẻ có thể tốt hơn hoặc kém đi. Vì vậy, cha mẹ nên thống nhất cả cơ chế sửa quy tắc, chứ không chỉ nội dung ban đầu.

AAP cũng mô tả Family Media Plan như một công cụ có thể được gia đình quay lại và điều chỉnh khi hoàn cảnh thay đổi, chẳng hạn khi bắt đầu năm học mới hoặc bước vào một giai đoạn sinh hoạt khác.

Khi rà soát, cha mẹ không nhất thiết bắt đầu bằng câu hỏi “con có dùng quá nhiều không?”. Những câu hỏi hữu ích hơn là:

·         Việc sử dụng công nghệ có đang lấn vào giấc ngủ, học tập, vận động hoặc thời gian gia đình không

·         Con có thực hiện được thỏa thuận mà không cần nhắc liên tục không

·         Nội dung và nền tảng hiện tại còn phù hợp không

·         Quy tắc nào đang quá mơ hồ hoặc khó thực hiện

·         Con đã có đủ khả năng tự quản lý để được trao thêm quyền hay chưa

Việc sửa quy tắc dựa trên những dấu hiệu này giúp gia đình tránh hai thái cực: giữ nguyên giới hạn đã lỗi thời hoặc thay đổi liên tục theo từng cuộc tranh luận.

Cha mẹ nên thống nhất quy tắc công nghệ cho con theo một nguyên tắc trung tâm: quy tắc phải bảo vệ nhu cầu phát triển của trẻ, rõ ràng để thực hiện và nhất quán giữa những người đặt ra giới hạn. Thời lượng màn hình chỉ là một thành phần; nội dung, bối cảnh, thời điểm, trách nhiệm, khả năng tự quản lý và hành vi làm gương của cha mẹ cũng cần được tính đến.

Một bộ quy tắc tốt vì thế không phải bộ quy tắc nghiêm nhất. Đó là bộ quy tắc mà cha mẹ có thể giải thích cùng một lý do, áp dụng theo cùng một logic, cho phép ngoại lệ theo tiêu chí đã thống nhất và điều chỉnh khi trẻ trưởng thành. Khi đạt được sự thống nhất đó, công nghệ không còn là chủ đề phải thương lượng lại mỗi ngày mà trở thành một phần của nếp sinh hoạt gia đình có giới hạn rõ ràng.