Cách ứng phó khi gia đình mất nguồn thu nhập chính

Một cách nhìn hữu ích là chuyển số tiền đang có thành “thời gian xoay xở”. Có thể ước tính:

Số tháng xoay xở ≈ tiền có tính thanh khoản ÷ phần chi thiết yếu còn thiếu mỗi tháng

Ví dụ, nếu gia đình có 90 triệu đồng có thể sử dụng ngay, chi phí thiết yếu sau khi điều chỉnh là 30 triệu đồng/tháng và chưa còn nguồn thu đáng kể, khoảng thời gian xoay xở vào khoảng 3 tháng. Nếu có thêm 8 triệu đồng thu nhập phụ mỗi tháng, phần thiếu hụt còn 22 triệu đồng và thời gian xoay xở tăng lên khoảng 4,1 tháng.

Trước khi xảy ra biến cố, FDIC đưa ra mục tiêu tham khảo là xây dựng quỹ khẩn cấp đủ trang trải ít nhất sáu tháng chi phí sinh hoạt. Tuy nhiên, đây nên được hiểu là một mốc chuẩn bị trước rủi ro, không phải số tiền gia đình bắt buộc phải giữ nguyên sau khi thu nhập đã mất. CFPB xác định mất thu nhập chính là một tình huống phù hợp để sử dụng quỹ khẩn cấp và lưu ý rằng ngay cả khoản dự phòng nhỏ cũng có thể giúp giảm nhu cầu vay nợ khi cú sốc xảy ra.

Chốt ngay dòng tiền và số tháng gia đình còn xoay xở

Việc đầu tiên không nên là cắt mọi khoản chi có thể nhìn thấy, mà là xác định chính xác gia đình đang có bao nhiêu tiền, còn nguồn tiền nào sẽ về và mỗi tháng tối thiểu cần bao nhiêu để vận hành.

Cần tính trên số tiền thực sự có thể sử dụng: tiền mặt, số dư tài khoản, khoản tiết kiệm có thể rút mà không chịu tổn thất đáng kể, lương hoặc thu nhập còn phải nhận, trợ cấp thôi việc nếu có, thu nhập của các thành viên khác và những khoản quyền lợi gần như chắc chắn được chi trả. Song song với đó là toàn bộ nghĩa vụ trong vài tuần và vài tháng tới, đặc biệt là tiền nhà, thực phẩm, điện nước, y tế, bảo hiểm cần thiết, chi phí đi lại và các khoản vay đến hạn.

CFPB cũng đặt việc xem lại nợ, tiết kiệm, khoản trợ cấp khi nghỉ việc, thu nhập và chi tiêu vào nhóm hành động nền tảng sau khi mất việc; cơ quan này đồng thời khuyến nghị lập lịch hóa đơn để biết khoản nào đến hạn vào thời điểm nào.

Điểm thường bị bỏ qua là thời điểm tiền vào và tiền ra cũng quan trọng như tổng số tiền. Một gia đình có đủ tiền cho cả tháng vẫn có thể thiếu tiền giữa tháng nếu nhiều nghĩa vụ đến hạn trước ngày có nguồn thu thay thế. Vì vậy, ngân sách trong giai đoạn này nên theo dõi dòng tiền theo tuần hoặc theo ngày đến hạn thay vì chỉ nhìn tổng chi phí tháng.

Sau bước này, mọi quyết định tiếp theo phải trả lời được một câu hỏi: quyết định đó làm khoảng thời gian xoay xở dài thêm hay ngắn đi?

Bảo vệ nhu cầu thiết yếu trước khi cố trả mọi hóa đơn

Khi tiền không còn đủ để thanh toán tất cả nghĩa vụ, trả mọi khoản theo tỷ lệ bằng nhau thường không phải cách phân bổ tiền hợp lý nhất. Gia đình cần nhìn vào hậu quả của việc không thanh toán từng khoản.

Nhà ở, thực phẩm, thuốc men và chăm sóc sức khỏe cần thiết, điện nước cơ bản, phương tiện hoặc chi phí đi lại cần để tiếp tục làm việc và những loại bảo hiểm bảo vệ trước rủi ro lớn thường cần được giữ ở mức ưu tiên cao. Sau đó mới xét đến những nghĩa vụ mà việc chậm trả có thể dẫn tới mất tài sản quan trọng, gián đoạn dịch vụ thiết yếu hoặc hậu quả pháp lý đáng kể. Các khoản nợ không có tài sản bảo đảm và những chi phí có thể trì hoãn thường cần được đánh giá sau khi các nhu cầu trên đã được bảo vệ.

CFPB cũng khuyến nghị người gặp thiếu hụt tiền mặt cân nhắc hậu quả của việc chậm từng loại hóa đơn thay vì chỉ nhìn số tiền phải trả. Theo hướng dẫn của cơ quan này, việc ưu tiên đúng có thể giúp tránh những hậu quả như mất nhà, mất xe cần thiết hoặc bị ngừng dịch vụ tiện ích.

Điều đó không có nghĩa là có thể bỏ qua các khoản nợ còn lại. Nghĩa vụ hợp đồng vẫn tồn tại và hậu quả cụ thể phụ thuộc vào loại khoản vay, hợp đồng và pháp luật nơi gia đình sinh sống. Điểm khác biệt nằm ở thứ tự xử lý trong thời kỳ khủng hoảng dòng tiền: nhu cầu sinh tồn và những nghĩa vụ có hậu quả nghiêm trọng cần được bảo vệ trước khi cố duy trì hình ảnh “mọi hóa đơn đều đang được trả bình thường”.

Cắt chi tiêu theo mức độ cần thiết, không cắt đồng loạt

Sau khi xác định mức chi tối thiểu, gia đình mới nên bắt đầu giảm chi phí. Mục tiêu không phải là đạt một tỷ lệ cắt giảm cố định như 20% hay 30%, bởi hai gia đình có cùng mức thu nhập có thể có cơ cấu chi hoàn toàn khác nhau. Mục tiêu thực tế hơn là đưa chi phí xuống mức giúp kéo dài thời gian xoay xở mà không phá hỏng khả năng phục hồi thu nhập.

Những khoản không tạo giá trị đáng kể trong vài tháng tới có thể dừng trước, chẳng hạn dịch vụ đăng ký ít sử dụng hoặc mua sắm tùy ý. Các khoản lớn hơn nhưng vẫn cần thiết nên được xem xét theo hướng giảm quy mô, đổi gói hoặc thương lượng lại thay vì mặc định phải hủy.

Ngược lại, có những khoản nhìn qua giống chi tiêu có thể cắt nhưng thực tế lại hỗ trợ việc khôi phục thu nhập. Internet, điện thoại, phương tiện đi lại, chăm sóc trẻ hoặc một số chi phí đào tạo ngắn hạn có thể cần thiết để tìm việc, nhận việc hoặc duy trì nguồn thu phụ. Cắt những khoản này chỉ để giảm hóa đơn trước mắt có thể khiến thời gian thất nghiệp hoặc thiếu thu nhập kéo dài hơn.

CFPB khuyến nghị những người bị mất việc xem lại các dịch vụ định kỳ và khoản đăng ký để tìm cơ hội giảm chi, đồng thời nhấn mạnh rằng quyết định giữ hay hủy cần dựa trên mức độ quan trọng của khoản chi đối với hoàn cảnh thực tế.

Ngân sách lúc này vì thế không nên chia đơn giản thành “chi cần thiết” và “chi không cần thiết”. Một cách đánh giá tốt hơn là hỏi: nếu bỏ khoản này, điều gì sẽ xảy ra trong 30–90 ngày tới? Khoản nào không tạo hậu quả đáng kể có thể cắt mạnh; khoản nào bảo vệ sức khỏe, chỗ ở hoặc khả năng kiếm tiền cần được giữ.

Đàm phán với chủ nợ và nhà cung cấp trước ngày đến hạn

Một sai lầm phổ biến khi dòng tiền thiếu hụt là đợi đến khi đã quá hạn mới liên hệ với ngân hàng, công ty tài chính, chủ nhà hoặc nhà cung cấp dịch vụ. Khi biết trước mình có thể không thanh toán đầy đủ, chủ động trao đổi sớm thường mở ra nhiều phương án hơn.

Các phương án có thể bao gồm thay đổi ngày thanh toán, chia nhỏ khoản phải trả, tạm giảm số tiền thanh toán, kéo dài thời hạn, thiết lập kế hoạch trả dần hoặc đề nghị miễn một số khoản phí. Phương án thực tế phụ thuộc từng hợp đồng và từng tổ chức; vì vậy gia đình cần hỏi rõ số tiền phải trả trong giai đoạn hỗ trợ, lãi hoặc phí có tiếp tục phát sinh hay không và điều gì xảy ra sau khi thời gian hỗ trợ kết thúc.

CFPB khuyến nghị người có tình hình việc làm hoặc tài chính thay đổi nên liên hệ sớm với bên cho vay và các công ty đang có nghĩa vụ thanh toán, bao gồm việc hỏi thêm thời gian trả hoặc khả năng miễn phí chậm thanh toán. Với các khoản không thể trả bình thường, CFPB cũng khuyên chủ động hỏi về phương án trả nợ phù hợp hơn thay vì im lặng để khoản nợ tự chuyển sang quá hạn.

Các lệnh thanh toán tự động cũng cần được rà soát ngay. Nếu tài khoản không đủ tiền nhưng nhiều khoản vẫn bị tự động trừ, gia đình có thể vừa mất khả năng chủ động ưu tiên hóa đơn vừa phát sinh thêm phí. CFPB đặc biệt lưu ý rủi ro này trong hướng dẫn dành cho người bị mất việc.

Mọi thỏa thuận nên được lưu lại bằng văn bản, email hoặc thông báo trên hệ thống của tổ chức cung cấp dịch vụ. “Được hoãn trả” không nên được hiểu mặc định là “không phát sinh thêm chi phí”.

Kích hoạt nguồn thu thay thế và quyền lợi càng sớm càng tốt

Giảm chi chỉ xử lý một nửa bài toán. Nếu gia đình mất nguồn thu nhập chính, việc tạo lại dòng tiền dù chưa thể bằng mức cũ có thể làm thay đổi đáng kể thời gian xoay xở.

Nếu nguyên nhân là mất việc, cần sớm kiểm tra trợ cấp thất nghiệp, bảo hiểm xã hội, khoản thanh toán từ doanh nghiệp cũ hoặc các quyền lợi khác mà người lao động có thể đủ điều kiện nhận theo quy định nơi sinh sống. Nếu mất thu nhập liên quan đến sức khỏe hoặc một sự kiện được bảo hiểm, các quyền lợi bảo hiểm tương ứng cũng cần được rà soát. Điều kiện và mức hưởng khác nhau đáng kể giữa các quốc gia, loại hợp đồng và nguyên nhân mất thu nhập, vì vậy gia đình không nên giả định mình chắc chắn được hoặc không được hưởng trước khi kiểm tra.

Hướng dẫn về mất việc của CFPB đặt việc làm thủ tục nhận trợ cấp thất nghiệp và kiểm tra các quyền lợi liên quan vào nhóm hành động sớm, trước khi chuyển sang nhiều quyết định tài chính dài hạn hơn.

Song song với quyền lợi chính thức, một nguồn thu nhỏ nhưng đều đặn cũng có giá trị vì nó trực tiếp làm giảm mức thâm hụt hàng tháng. Với ví dụ gia đình cần 30 triệu đồng chi thiết yếu nhưng có 8 triệu đồng thu nhập tạm thời, tiền tiết kiệm không còn phải bù 30 triệu mà chỉ phải bù 22 triệu mỗi tháng. Với cùng 90 triệu đồng dự phòng, thời gian xoay xở tăng từ 3 tháng lên khoảng 4,1 tháng.

Vì vậy, trong giai đoạn đầu, thu nhập tạm thời không nhất thiết phải thay thế ngay toàn bộ mức lương cũ. Chỉ cần nó làm giảm đáng kể tốc độ tiêu hao tiền mặt, gia đình đã có thêm thời gian để tìm một giải pháp thu nhập bền vững hơn.

Dùng quỹ dự phòng, tín dụng và tài sản theo đúng thứ tự

Quỹ dự phòng được tạo ra chính để hấp thụ những cú sốc như mất thu nhập. Vì vậy, giữ nguyên quỹ khẩn cấp bằng mọi giá trong khi phải vay với chi phí cao để trang trải thực phẩm, nhà ở hoặc y tế có thể đi ngược mục đích của khoản dự phòng.

CFPB xác định mất thu nhập là một trong những tình huống điển hình để sử dụng quỹ khẩn cấp và lưu ý rằng vay hoặc dùng thẻ tín dụng để thanh toán các chi phí bất ngờ có thể khiến một khoản chi ban đầu trở nên lớn hơn do lãi và phí. Cơ quan này cũng khuyến nghị không nên ngại sử dụng khoản dự phòng khi thực sự có tình huống khẩn cấp, sau đó mới xây dựng lại khi tình hình ổn định.

Tuy nhiên, sử dụng dự phòng không đồng nghĩa với rút toàn bộ tiền ngay lập tức. Gia đình nên giải ngân theo ngân sách sinh tồn đã xác định và giữ quyền kiểm soát dòng tiền cho những tuần tiếp theo.

Tín dụng phù hợp hơn với một khoảng thiếu hụt tạm thời có điểm kết thúc tương đối rõ, chẳng hạn đã có nguồn tiền chắc chắn sẽ về nhưng đến sau ngày một nghĩa vụ thiết yếu phải thanh toán. Nếu mỗi tháng gia đình vẫn thiếu tiền và chưa có kế hoạch đáng tin cậy để phục hồi thu nhập, vay thêm chỉ chuyển thiếu hụt hiện tại thành nghĩa vụ lớn hơn trong tương lai.

Với tài sản dài hạn hoặc tài sản phục vụ khả năng kiếm tiền, cần xem xét chi phí cơ hội trước khi bán hoặc rút. CFPB cũng cảnh báo người mất việc cần cân nhắc kỹ các đánh đổi dài hạn trước khi sử dụng tiền tiết kiệm hưu trí để giải quyết thiếu hụt ngắn hạn.

Nguyên tắc quan trọng là không để một giải pháp tài chính ngắn hạn tạo ra vấn đề khó khắc phục hơn. Khi khoảng thời gian xoay xở đã ngắn hơn thời gian hợp lý cần để khôi phục thu nhập, gia đình cần chuyển sớm sang các biện pháp mạnh hơn như giảm thêm chi phí cố định, thương lượng lại nghĩa vụ lớn hoặc thanh lý tài sản không thiết yếu thay vì tiếp tục tiêu theo mô hình cũ.

Khi gia đình mất nguồn thu nhập chính, thứ tự xử lý hợp lý là làm rõ dòng tiền, bảo vệ các nhu cầu thiết yếu, giảm chi có chọn lọc, thương lượng nghĩa vụ trước khi quá hạn, kích hoạt các nguồn thu và quyền lợi thay thế, sau đó sử dụng quỹ dự phòng và các nguồn tài chính khác theo mức độ rủi ro. Các hướng dẫn của CFPB về mất việc và ưu tiên hóa đơn cũng đi theo logic bảo vệ nhu cầu quan trọng, chủ động làm việc với bên cho vay và kiểm soát lại chi tiêu thay vì cố duy trì mọi khoản thanh toán như trước.

Điểm cần theo dõi xuyên suốt không chỉ là “còn bao nhiêu tiền”, mà là với mức thiếu hụt hiện tại, gia đình còn bao nhiêu thời gian để phục hồi thu nhập. Khi mọi quyết định đều hướng tới kéo dài khoảng thời gian đó mà vẫn giữ được nhà ở, sức khỏe và khả năng kiếm tiền, gia đình sẽ có nhiều lựa chọn hơn và ít phải sử dụng những giải pháp tài chính đắt đỏ hoặc khó đảo ngược.