Cách xác lập mục tiêu tài chính gia đình chung

Điểm quan trọng là không bắt đầu bằng câu hỏi “mỗi tháng phải để dành bao nhiêu?”, mà bắt đầu bằng việc làm rõ ưu tiên của gia đình rồi mới kiểm tra chúng với thu nhập, chi phí, nghĩa vụ nợ và thời hạn. CFPB cũng đặt việc xác định mục tiêu, theo dõi thu nhập, hóa đơn và đưa ra quyết định chi tiêu phục vụ mục tiêu trong cùng một quá trình quản lý tài chính, thay vì xem mục tiêu như một danh sách tách biệt khỏi ngân sách.

Bắt đầu bằng một bức tranh tài chính mà cả gia đình cùng nhìn thấy

Trước khi tranh luận nên ưu tiên mua nhà, giáo dục con, nghỉ hưu hay du lịch, gia đình cần thống nhất về tình trạng hiện tại. Một mục tiêu có thể rất quan trọng về mặt cảm xúc nhưng vẫn không khả thi nếu nó được xây dựng trên một bức tranh thu nhập và chi tiêu không đầy đủ.

Tối thiểu, gia đình nên cùng xác định bốn nhóm thông tin:

·         Thu nhập thực nhận bình quân và mức độ ổn định của từng nguồn thu

·         Chi phí thiết yếu và chi phí có thể điều chỉnh

·         Các khoản nợ, nghĩa vụ tài chính định kỳ và cam kết dài hạn

·         Tiền mặt, khoản tiết kiệm và tài sản hiện có dành cho từng mục đích

Consumer.gov hướng dẫn ngân sách theo logic rất đơn giản: ghi nhận tiền vào, ghi nhận chi phí rồi lấy thu nhập trừ chi phí; phần còn lại có thể được dành cho tiết kiệm, và tiết kiệm thậm chí có thể được coi như một khoản chi cố định trong ngân sách.

Cơ chế này quan trọng vì mục tiêu tài chính luôn cạnh tranh với dòng tiền hiện tại. Giả sử gia đình muốn tích lũy 300 triệu đồng trong ba năm. Nếu chưa tính đến học phí, khoản vay đang trả hoặc những tháng thu nhập thấp theo mùa, con số tiết kiệm hàng tháng được đặt ra có thể tạo cảm giác rất quyết tâm nhưng lại không bền vững.

Vì vậy, bước đầu tiên không nhằm phán xét ai đang chi nhiều hay kiếm ít hơn. Mục đích là xây dựng một “phiên bản sự thật chung” về tài chính gia đình. Khi cả hai cùng sử dụng một bộ số liệu, bất đồng sau đó sẽ tập trung vào ưu tiên và lựa chọn, thay vì tranh cãi vì mỗi người đang hình dung một tình trạng tài chính khác nhau.

Chuyển mong muốn thành mục tiêu có số tiền và thời hạn cụ thể

Sau khi biết mình đang đứng ở đâu, gia đình có thể chuyển từng mong muốn thành một mục tiêu có thể đo lường.

Một mục tiêu tài chính nên trả lời ít nhất bốn câu hỏi:

1.    Gia đình muốn đạt được điều gì?

2.    Cần bao nhiêu tiền?

3.    Muốn đạt được vào thời điểm nào?

4.    Số tiền hiện có dành riêng cho mục tiêu là bao nhiêu?

Ví dụ, “để dành tiền cho con học đại học” còn quá rộng. Một phiên bản có khả năng triển khai tốt hơn có thể là: “Tích lũy 600 triệu đồng cho quỹ học đại học của con trong 10 năm; hiện đã có 80 triệu đồng”.

Việc gắn thời hạn không chỉ giúp tạo cảm giác cụ thể. Trong tài chính, time horizon — khoảng thời gian còn lại trước khi cần sử dụng tiền — ảnh hưởng trực tiếp đến cách xây dựng kế hoạch. Investor.gov định nghĩa time horizon là số tháng, năm hoặc thập kỷ mà một người có để đạt mục tiêu tài chính; thời hạn cũng là một yếu tố quan trọng khi lựa chọn cách tiết kiệm hoặc đầu tư phù hợp.

Sau khi có số tiền và thời hạn, gia đình mới có thể tính khoảng cách thực tế:

Khoảng tiền còn thiếu = Giá trị mục tiêu − Số tiền đã dành cho mục tiêu

Nếu chưa xét lợi suất đầu tư, một phép tính cơ sở có thể là:

Mức tích lũy bình quân mỗi tháng = Khoảng tiền còn thiếu ÷ Số tháng còn lại

Chẳng hạn, cần thêm 240 triệu đồng trong 24 tháng nghĩa là gia đình cần dành bình quân khoảng 10 triệu đồng mỗi tháng. Con số này không phải kế hoạch cuối cùng, nhưng nó tạo ra một phép thử rất hữu ích: mục tiêu hiện tại có tương thích với dòng tiền hay không?

Nếu gia đình thực tế chỉ có thể dành 6 triệu đồng mỗi tháng, vấn đề không được giải quyết bằng việc đơn giản “cố gắng tiết kiệm hơn”. Có ba biến có thể điều chỉnh: giảm quy mô mục tiêu, kéo dài thời hạn hoặc tăng nguồn lực dành cho mục tiêu. Chính việc nhìn thấy ba lựa chọn này giúp cuộc thảo luận bớt cảm tính.

Thống nhất thứ tự ưu tiên thay vì cố theo đuổi mọi mục tiêu cùng lúc

Gia đình thường không thiếu mục tiêu. Khó khăn nằm ở việc nhiều mục tiêu cùng cần tiền trong khi dòng tiền có giới hạn.

Một cách hữu ích là mỗi người tự trả lời trước ba câu hỏi:

·         Mục tiêu nào nếu không thực hiện sẽ tạo hậu quả lớn nhất?

·         Mục tiêu nào có thời hạn ít linh hoạt nhất?

·         Mục tiêu nào thể hiện giá trị mà cả gia đình xem là quan trọng nhất?

Sau đó mới đối chiếu câu trả lời.

Cách làm này phân biệt được mức độ quan trọng với mức độ khẩn cấp. Ví dụ, nghỉ hưu có thể là một mục tiêu cực kỳ quan trọng nhưng còn nhiều năm; học phí kỳ tới có thời hạn gần và khó trì hoãn; một chuyến du lịch có giá trị đối với gia đình nhưng có thể linh hoạt hơn về quy mô hoặc thời điểm.

Gia đình có thể chia mục tiêu thành ba tầng:

·         Ưu tiên bảo vệ nền tảng tài chính

·         Ưu tiên có thời hạn hoặc hậu quả rõ ràng

·         Ưu tiên nâng cao chất lượng cuộc sống và mong muốn cá nhân

Điều này không có nghĩa mọi gia đình phải xếp cùng một mục tiêu vào cùng một tầng. Thứ tự phụ thuộc vào hoàn cảnh. Điều quan trọng là hai người thống nhất tiêu chí dùng để ưu tiên, thay vì người có thu nhập cao hơn mặc nhiên quyết định hoặc mỗi người tự dành tiền cho mục tiêu của riêng mình.

Một hiểu nhầm phổ biến là “mục tiêu chung” đồng nghĩa với việc cả hai phải coi tất cả mục tiêu quan trọng như nhau. Trong thực tế, sự đồng thuận cần thiết hơn là hai bên cùng chấp nhận thứ tự phân bổ nguồn lực, kể cả khi mức độ yêu thích từng mục tiêu khác nhau.

Biến mục tiêu chung thành cam kết đóng góp có thể duy trì

Một mục tiêu được thống nhất nhưng không xuất hiện trong ngân sách vẫn rất dễ thất bại.

Sau khi biết cần tích lũy bao nhiêu, gia đình phải trả lời: số tiền đó sẽ được tạo ra từ đâu?

CFPB lưu ý rằng nếu chưa có một bức tranh thực tế về tiền vào và tiền ra, rất khó biết còn bao nhiêu để dành cho mục tiêu tiết kiệm. Consumer.gov cũng cho rằng khoản tiết kiệm có thể được đưa thẳng vào ngân sách như một khoản chi hàng tháng.

Có ba cách đóng góp thường có thể áp dụng.

Đóng góp một số tiền bằng nhau

Ví dụ, mỗi người cùng đưa 5 triệu đồng mỗi tháng vào mục tiêu.

Cách này đơn giản nhưng chỉ hợp lý khi khả năng tài chính của hai người tương đối gần nhau. Nếu thu nhập chênh lệch lớn, một khoản tiền bằng nhau có thể tạo gánh nặng rất khác nhau.

Đóng góp theo tỷ lệ thu nhập

Nếu một người tạo ra 60% tổng thu nhập gia đình và người còn lại tạo ra 40%, khoản đóng góp có thể được chia theo cùng tỷ lệ.

Cách này thường phản ánh khả năng đóng góp tốt hơn, nhưng cũng không phải công thức bắt buộc. Gia đình còn phải tính đến trách nhiệm chăm sóc, thu nhập không ổn định, tài sản riêng hoặc những nghĩa vụ khác đã được hai bên thống nhất.

Đóng góp từ một ngân sách chung

Toàn bộ hoặc một phần thu nhập được đưa vào ngân sách gia đình, sau đó khoản dành cho từng mục tiêu được trích tự động trước khi chi tiêu tùy ý.

Cơ chế này giúp mục tiêu bớt phụ thuộc vào việc cuối tháng “còn bao nhiêu thì tiết kiệm”. Investor.gov cũng nhấn mạnh lợi ích của việc đóng góp đều đặn và tự động hóa tiết kiệm hoặc đầu tư đối với các mục tiêu dài hạn.

Không có một tỷ lệ đóng góp duy nhất đúng cho mọi gia đình. Tiêu chí tốt hơn là công bằng, minh bạch và có thể duy trì, chứ không nhất thiết phải bằng nhau về số tiền.

Tách mục tiêu theo thời hạn và bảo vệ kế hoạch trước rủi ro

Một sai lầm dễ gặp là coi mọi đồng tiền tiết kiệm đều có cùng chức năng. Trong thực tế, tiền dự kiến dùng sau sáu tháng và tiền dự kiến dùng sau 20 năm có yêu cầu rất khác nhau về khả năng thanh khoản và mức rủi ro có thể chấp nhận.

Investor.gov cho biết thời hạn đầu tư là yếu tố quan trọng khi xác định mức rủi ro: người có thời hạn dài hơn có thể có khả năng chịu biến động cao hơn, trong khi mục tiêu có thời hạn ngắn thường cần thận trọng hơn với các tài sản biến động mạnh.

Vì vậy, gia đình nên ghi rõ thời hạn của từng mục tiêu thay vì gom tất cả vào một “quỹ tiết kiệm” duy nhất.

Bên cạnh đó, một mục tiêu dài hạn dễ bị phá vỡ nếu gia đình không có lớp đệm cho sự cố ngắn hạn. Khi mất thu nhập, phát sinh chi phí y tế hoặc sửa chữa lớn, tiền dành cho mua nhà, giáo dục hay nghỉ hưu có thể trở thành nguồn đầu tiên bị rút ra.

FINRA sử dụng mức khoảng 3–6 tháng chi phí sinh hoạt như một mốc tham khảo cho quỹ khẩn cấp, đồng thời lưu ý rằng ngay cả một quỹ nhỏ cũng tốt hơn không có quỹ nào.

Đây là benchmark tham khảo, không phải con số bắt buộc cho mọi gia đình. Một hộ có hai nguồn thu ổn định, bảo hiểm đầy đủ và chi phí linh hoạt có thể có nhu cầu khác với gia đình chỉ có một nguồn thu hoặc thu nhập biến động mạnh.

Ý nghĩa quan trọng hơn của quỹ dự phòng là tách rủi ro bất ngờ khỏi tiền dành cho mục tiêu đã lên kế hoạch. Khi đó, một sự cố ngắn hạn ít có khả năng khiến cả kế hoạch dài hạn phải bắt đầu lại.

Thiết lập cách ra quyết định và rà soát mục tiêu cùng nhau

Mục tiêu tài chính chung không nên được xem là một thỏa thuận cố định cho nhiều năm. Thu nhập, chi phí, công việc, sức khỏe, con cái và ưu tiên sống đều có thể thay đổi.

Gia đình nên xác định trước cách rà soát, chẳng hạn mỗi tháng kiểm tra dòng tiền và mỗi quý hoặc mỗi khi có thay đổi lớn thì đánh giá lại mục tiêu. Điều cần xem không chỉ là “đã tiết kiệm được bao nhiêu”, mà còn gồm:

·         Tiến độ hiện tại có đúng kế hoạch hay không

·         Mức đóng góp còn phù hợp với dòng tiền không

·         Mục tiêu có còn giữ nguyên mức ưu tiên không

·         Thời hạn hoặc giá trị mục tiêu có thay đổi không

·         Có mục tiêu mới đủ quan trọng để thay đổi phân bổ không

Nếu một mục tiêu chậm tiến độ, trước tiên cần xác định nguyên nhân. Việc chậm vì một khoản chi bất thường khác với việc chậm liên tục vì mục tiêu vốn đã vượt quá khả năng tài chính. Trường hợp thứ hai cho thấy kế hoạch cần được điều chỉnh, không chỉ cần thêm kỷ luật.

Gia đình cũng nên thống nhất trước nguyên tắc xử lý khi bất đồng. Ví dụ, một khoản chi vượt một mức nhất định cần được trao đổi trước; tiền dành cho mục tiêu ưu tiên không được chuyển sang mục đích khác nếu chưa cùng đồng ý; thay đổi lớn về thời hạn phải được cả hai chấp thuận.

Cơ chế này quan trọng vì tài chính gia đình không chỉ là một bài toán số học. Nó còn là một hệ thống ra quyết định chung. Một mục tiêu được thiết kế tốt phải vừa đúng về mặt tài chính, vừa đủ rõ ràng để hai người biết mình đã cam kết điều gì và khi nào có thể thay đổi cam kết đó.

Để xác lập mục tiêu tài chính gia đình chung, hãy đi theo một chuỗi logic: làm rõ hiện trạng → xác định điều cả gia đình muốn đạt được → lượng hóa số tiền và thời hạn → sắp xếp ưu tiên → chuyển mục tiêu thành mức đóng góp trong ngân sách → bảo vệ kế hoạch trước rủi ro → rà soát định kỳ.

Điểm cốt lõi không phải là tìm một tỷ lệ tiết kiệm hay danh sách mục tiêu “chuẩn” cho mọi gia đình. Một mục tiêu tốt là mục tiêu mà các thành viên liên quan cùng hiểu, cùng chấp nhận sự đánh đổi, có khả năng tài trợ bằng dòng tiền thực tế và có quy tắc điều chỉnh khi hoàn cảnh thay đổi.

Nếu vợ chồng có thu nhập chênh lệch lớn thì nên đóng góp thế nào?

Không nhất thiết phải đóng góp bằng nhau về số tiền. Gia đình có thể dùng tỷ lệ thu nhập hoặc một cơ chế ngân sách chung, miễn là hai bên thống nhất rằng cách phân bổ đó công bằng và có thể duy trì.

Có nên đặt nhiều mục tiêu tài chính cùng lúc không?

Có thể, nhưng không nên giả định mọi mục tiêu đều được tài trợ đầy đủ cùng lúc. Khi nguồn lực hạn chế, cần xác định mục tiêu nào được ưu tiên, mục tiêu nào chỉ nhận một phần ngân sách và mục tiêu nào có thể lùi thời hạn.

Khi nào nên thay đổi một mục tiêu đã thống nhất?

Khi giả định nền tảng của mục tiêu thay đổi đáng kể, chẳng hạn thu nhập, chi phí thiết yếu, nghĩa vụ gia đình, thời hạn hoặc mức độ ưu tiên thay đổi. Điều chỉnh có chủ đích không đồng nghĩa với thất bại; vấn đề là cả gia đình hiểu lý do và cùng thống nhất kế hoạch mới.