Nguyên tắc phân bổ thu nhập gia đình theo các nhóm nhu cầu

Một khung tham khảo phổ biến là 50/30/20: khoảng 50% thu nhập cho nhu cầu thiết yếu, 30% cho nhu cầu mong muốn và 20% cho tiết kiệm hoặc mục tiêu tài chính. CFPB sử dụng nguyên tắc này như một quy tắc tham khảo trong giáo dục về ngân sách, chứ không phải một chuẩn bắt buộc cho mọi hộ gia đình.

Vì vậy, thay vì cố ép chi tiêu vào ba con số cố định, gia đình nên xem tỷ lệ như một điểm xuất phát rồi điều chỉnh theo thực tế. Cách tiếp cận này cũng phù hợp với nguyên tắc của quy trình xây dựng nội dung: Core Answer cần được đặt ở trọng tâm, còn bối cảnh, giới hạn và ứng dụng phải phục vụ trực tiếp câu hỏi chính.

Bắt đầu phân bổ từ thu nhập thực nhận của cả gia đình

Cơ sở của ngân sách nên là thu nhập thực sự có thể sử dụng, không phải tổng thu nhập trước các khoản khấu trừ. Với người nhận lương, đó thường là số tiền còn lại sau thuế và các khoản khấu trừ bắt buộc. Với gia đình có nhiều nguồn thu, cần cộng những khoản thu có khả năng sử dụng cho ngân sách chung.

Việc xác định đúng mẫu số rất quan trọng. Một gia đình thu nhập danh nghĩa 40 triệu đồng nhưng chỉ thực nhận 34 triệu đồng không thể xây ngân sách trên 40 triệu đồng rồi coi 6 triệu đồng chênh lệch là khoản “thiếu hụt” mỗi tháng.

Với thu nhập ổn định, có thể lấy thu nhập thực nhận bình quân tháng làm cơ sở. Nếu thu nhập biến động do kinh doanh, hoa hồng, làm tự do hoặc thời vụ, nên thận trọng hơn: dùng mức thu nhập nền có khả năng lặp lại thay vì tháng cao nhất.

Sau đó, toàn bộ dòng tiền có thể được chia thành bốn chức năng thực tế:

·         Nhu cầu thiết yếu để duy trì hoạt động của gia đình

·         Chi tiêu linh hoạt nhằm đáp ứng nhu cầu và chất lượng sống

·         Dự phòng cho những biến cố không nằm trong ngân sách thường kỳ

·         Tiết kiệm, trả nợ và tích lũy cho các mục tiêu tài chính

Điểm quan trọng là phân loại theo chức năng của khoản tiền, không chỉ theo tên khoản chi. Một chiếc xe có thể là nhu cầu thiết yếu nếu cần để đi làm nhưng cũng có thể chứa phần chi tiêu mong muốn nếu gia đình chọn phương án đắt hơn đáng kể so với nhu cầu sử dụng.

Dùng tỷ lệ 50/30/20 như mốc tham khảo, không phải công thức bắt buộc

Theo khung 50/30/20, một cách phân bổ khởi đầu có thể là:

·         Khoảng 50% cho nhu cầu thiết yếu

·         Tối đa khoảng 30% cho các nhu cầu mong muốn

·         Khoảng 20% cho tiết kiệm, trả nợ và các mục tiêu tài chính

CFPB mô tả mô hình tương tự dựa trên thu nhập thực nhận: 50% cho nhu cầu, 20% cho tiết kiệm và thanh toán nợ, không quá 30% cho mong muốn.

Giả sử gia đình có 30 triệu đồng thu nhập thực nhận mỗi tháng. Nếu sử dụng mô hình này làm điểm xuất phát, ngân sách tương ứng sẽ vào khoảng 15 triệu đồng cho nhu cầu thiết yếu, tối đa 9 triệu đồng cho mong muốn và 6 triệu đồng cho tiết kiệm, trả nợ hoặc mục tiêu.

Nhưng 50/30/20 không nói rằng một gia đình chi 55% cho nhu cầu thiết yếu là quản lý tiền sai. Tỷ lệ thực tế còn phụ thuộc vào tiền nhà, số người phụ thuộc, học phí, chi phí chăm sóc sức khỏe, phương tiện đi lại và mức thu nhập.

Do đó, ý nghĩa lớn nhất của tỷ lệ tham khảo nằm ở việc phát hiện sự mất cân đối. Nếu gần như toàn bộ thu nhập đã bị các chi phí cố định hấp thụ, vấn đề không còn đơn thuần là “tiêu ít đi”, mà là cấu trúc ngân sách đang có rất ít khoảng trống cho rủi ro và mục tiêu tương lai.

Ưu tiên nhu cầu thiết yếu nhưng phải xác định đúng đâu là “cần”

Nhóm thiết yếu thường gồm nhà ở, thực phẩm cơ bản, điện nước, phương tiện cần thiết, y tế, bảo hiểm cần thiết, chi phí chăm sóc con cái và những nghĩa vụ gia đình khó trì hoãn.

Ranh giới giữa “cần” và “muốn” lại không phải lúc nào cũng nằm ở tên sản phẩm.

Tiền thuê nhà là nhu cầu thiết yếu, nhưng phần chi phí phát sinh do chọn căn nhà vượt đáng kể nhu cầu của gia đình có thể phản ánh một lựa chọn về mức sống. Thực phẩm là thiết yếu, nhưng ăn ngoài thường xuyên hoặc chọn những khoản tiêu dùng cao cấp thuộc phạm vi linh hoạt hơn.

Sự phân biệt này có tác dụng trực tiếp khi ngân sách chịu áp lực. Nếu mọi khoản chi đều được xem là thiết yếu thì gia đình gần như không còn khoản nào có thể điều chỉnh.

Một cách kiểm tra đơn giản là đặt câu hỏi: nếu thu nhập giảm đáng kể trong vài tháng, khoản này có bắt buộc phải tiếp tục ở mức hiện tại không?

Nếu câu trả lời là không, ít nhất một phần của khoản chi có khả năng thuộc nhóm linh hoạt.

Consumer.gov cũng khuyến nghị trước tiên theo dõi thu nhập và các khoản chi thực tế, sau đó dùng dữ liệu của tháng hiện tại để lập kế hoạch cho tháng tiếp theo. Điều này giúp gia đình phân loại dựa trên hành vi chi tiêu thật thay vì một ngân sách lý tưởng nhưng khó duy trì.

Tách quỹ dự phòng khỏi tiền dành cho các mục tiêu đã biết trước

Quỹ dự phòng và tiền dành cho mục tiêu tương lai đều là tiền chưa tiêu hôm nay, nhưng chúng phục vụ hai nhiệm vụ khác nhau.

Quỹ dự phòng dành cho những tình huống không dự kiến trong ngân sách thông thường, chẳng hạn mất thu nhập, sửa chữa lớn hoặc một hóa đơn y tế bất ngờ. CFPB định nghĩa quỹ khẩn cấp là khoản dự trữ tiền dành riêng cho các chi phí ngoài kế hoạch hoặc tình huống tài chính khẩn cấp.

Ngược lại, những khoản chắc chắn hoặc có thể dự đoán được như học phí năm sau, bảo dưỡng xe định kỳ, du lịch, mua nhà hay thay thiết bị gia dụng nên được chuẩn bị bằng quỹ mục tiêu riêng. Nếu dùng quỹ khẩn cấp cho mọi khoản chi lớn, gia đình có thể tưởng mình có lớp bảo vệ tài chính trong khi số tiền đó thực tế đã được “đặt trước” cho những nhu cầu khác.

Về quy mô dự phòng, không có một con số tuyệt đối phù hợp với tất cả hộ gia đình. FDIC nêu mức tham khảo phổ biến khoảng ba đến sáu tháng chi phí; một số tài liệu của FDIC khuyến nghị hướng tới ít nhất sáu tháng chi phí sinh hoạt. Mức phù hợp còn phụ thuộc vào thu nhập, chi phí và số người trong hộ gia đình.

Gia đình có hai nguồn thu ổn định và ít nghĩa vụ tài chính có thể chịu rủi ro khác với gia đình chỉ có một người tạo thu nhập, làm nghề có thu nhập biến động hoặc có nhiều người phụ thuộc. Vì vậy, số tháng dự phòng nên phản ánh khả năng bị gián đoạn dòng tiền, chứ không chỉ chạy theo một benchmark.

Phân bổ tiền cho mục tiêu theo thời hạn và mức độ ưu tiên

Sau khi bảo đảm các nhu cầu hiện tại, phần tiền dành cho tương lai không nên được gom thành một khoản “tiết kiệm” duy nhất.

Gia đình thường đồng thời có nhiều mục tiêu: bổ sung quỹ dự phòng, trả nợ, chuẩn bị học phí, mua nhà, mua xe, nghỉ hưu hoặc hình thành tài sản dài hạn. Nếu tất cả cùng lấy tiền từ phần dư cuối tháng, mục tiêu quan trọng nhưng chưa cấp bách rất dễ bị trì hoãn.

Có thể sắp xếp chúng theo ba lớp:

Mục tiêu bảo vệ

Đây là các mục tiêu làm giảm khả năng một cú sốc tài chính phá vỡ ngân sách, điển hình là xây quỹ dự phòng hoặc xử lý những nghĩa vụ nợ gây áp lực lớn lên dòng tiền.

Mục tiêu có thời hạn xác định

Ví dụ, gia đình cần 120 triệu đồng sau 24 tháng. Bỏ qua lợi tức, mức đóng góp cần thiết trung bình là khoảng 5 triệu đồng mỗi tháng. Khi mục tiêu được chuyển thành con số theo tháng, nó trở thành một phần thực sự của ngân sách thay vì chỉ là mong muốn.

Mục tiêu dài hạn

Những mục tiêu như nghỉ hưu hoặc tích lũy tài sản có thể cách nhiều năm, nhưng chính khoảng thời gian dài khiến việc đóng góp đều đặn có giá trị. Investor.gov cũng khuyến nghị xác định các mục tiêu ngắn, trung và dài hạn trước khi lựa chọn cách tiết kiệm hoặc đầu tư phù hợp với thời hạn và khả năng chịu rủi ro.

Cơ chế phân bổ hiệu quả là xác định khoản tiền cho từng mục tiêu ngay khi lập ngân sách, thay vì chờ cuối tháng xem còn bao nhiêu. Consumer.gov cũng lưu ý rằng tiết kiệm có thể được đưa vào ngân sách như một khoản chi dự kiến.

Điều chỉnh tỷ lệ khi thu nhập hoặc hoàn cảnh gia đình thay đổi

Một ngân sách tốt không phải ngân sách giữ nguyên tỷ lệ mãi mãi. Nó phải thích ứng được với chu kỳ sống và mức độ rủi ro của gia đình.

Khi thu nhập thấp hoặc chi phí thiết yếu cao, nhóm nhu cầu bắt buộc có thể vượt 50%. Trong trường hợp này, cố giữ đủ 30% cho nhu cầu mong muốn sẽ làm suy yếu phần dự phòng và mục tiêu. Khoản linh hoạt thường là nơi cần điều chỉnh trước.

Khi thu nhập tăng nhưng chi phí thiết yếu gần như không đổi, gia đình lại có cơ hội nâng tỷ trọng tiết kiệm và mục tiêu thay vì để tất cả phần tăng thêm chuyển thành mức sống cao hơn.

Nếu thu nhập biến động, ngân sách nên được xây quanh mức thu nhập nền. Phần thu nhập vượt mức nền có thể được phân bổ theo thứ tự ưu tiên đã xác định trước, chẳng hạn bổ sung dự phòng, hoàn thành mục tiêu gần hoặc tăng tích lũy dài hạn. Cách này hạn chế việc chi phí cố định tăng theo những tháng có thu nhập cao nhưng không chắc lặp lại.

Gia đình cũng nên xem lại ngân sách khi xuất hiện những thay đổi lớn như có con, chuyển nhà, thay đổi việc làm, giảm một nguồn thu hoặc phát sinh nghĩa vụ tài chính mới.

Như vậy, tỷ lệ phân bổ là kết quả của hoàn cảnh tài chính, không phải mục tiêu tự thân.

Kiểm tra ngân sách bằng khả năng chống chịu thay vì chỉ nhìn tỷ lệ

Một ngân sách có vẻ đẹp trên bảng tính vẫn có thể mong manh nếu gia đình liên tục thiếu tiền trước ngày nhận lương, phải dùng thẻ tín dụng cho các chi phí bất ngờ hoặc không thể dành tiền cho bất kỳ mục tiêu nào.

Vì vậy, sau khi chia các nhóm, nên kiểm tra ngân sách bằng một số câu hỏi thực tế:

·         Các nhu cầu thiết yếu có được thanh toán mà không phải vay thêm hay không

·         Gia đình có dành tiền đều đặn cho những chi phí bất ngờ hay không

·         Những khoản chi lớn đã biết trước có quỹ riêng hay vẫn lấy từ quỹ khẩn cấp

·         Mục tiêu quan trọng có khoản đóng góp cụ thể mỗi tháng hay không

·         Nếu thu nhập giảm tạm thời, nhóm chi tiêu nào có thể cắt giảm nhanh

·         Tỷ lệ tiết kiệm có tăng khi thu nhập tăng hay toàn bộ phần tăng thêm chuyển thành tiêu dùng

Đây cũng là lý do không nên đánh giá một gia đình chỉ bằng việc họ có đạt “50/30/20” hay không. Một hộ chi 60% cho nhu cầu thiết yếu nhưng vẫn duy trì dự phòng và tiến đều tới mục tiêu có thể có cấu trúc tài chính bền vững hơn một hộ đạt đúng tỷ lệ trên giấy nhưng phải rút tiền tiết kiệm mỗi khi phát sinh khoản chi bất ngờ.

Quỹ dự phòng còn có tác dụng giảm nguy cơ phải vay nợ khi xảy ra biến cố. Investor.gov nhấn mạnh rằng tiền dự phòng có thể giúp tránh phải vay cho những chi phí ngoài dự kiến.

Phân bổ thu nhập gia đình nên được hiểu là quản lý thứ tự ưu tiên của dòng tiền, không phải tìm một tỷ lệ hoàn hảo. Khung 50/30/20 hữu ích để tạo điểm xuất phát: khoảng một nửa cho nhu cầu thiết yếu, một phần cho chi tiêu linh hoạt và phần còn lại cho tiết kiệm, trả nợ hoặc mục tiêu. Nhưng tỷ lệ cuối cùng phải phản ánh thu nhập thực nhận, chi phí bắt buộc, số người phụ thuộc và mức độ ổn định của nguồn thu.

Quan trọng hơn tỷ lệ là kết quả mà ngân sách tạo ra: gia đình thanh toán được các nhu cầu hiện tại, có nguồn tiền riêng cho biến cố, không dùng hết thu nhập cho tiêu dùng và vẫn chuyển một phần dòng tiền hiện tại thành sự an toàn cũng như các mục tiêu trong tương lai.