Cách xây dựng nguyên tắc sử dụng tiền chung trong gia đình

Điểm quan trọng là biến những kỳ vọng ngầm thành quy tắc có thể hiểu và thực hiện giống nhau. Điều này đặc biệt cần thiết vì nghiên cứu về xung đột tài chính giữa các cặp đôi cho thấy tranh cãi thường xoay quanh hai trục lớn: cảm nhận về sự công bằng và cảm nhận về trách nhiệm, với các vấn đề như mức đóng góp, ai thanh toán chi phí chung, quyết định tài chính một phía hay hành vi bị xem là thiếu trách nhiệm.

Xác định rõ tiền nào là tiền chung trước khi đặt quy tắc chi tiêu

Nguyên tắc đầu tiên là không mặc định rằng kết hôn hoặc sống chung đồng nghĩa toàn bộ thu nhập phải trở thành tiền chung. Gia đình cần chủ động xác định phạm vi của quỹ chung.

Có ba mô hình cơ bản: gộp toàn bộ thu nhập; chỉ đóng một phần thu nhập vào quỹ chung; hoặc kết hợp quỹ chung với tài khoản cá nhân. Không có một mô hình duy nhất phù hợp với tất cả gia đình. Nghiên cứu trên sáu nghiên cứu với tổng mẫu 38.534 người cho thấy việc gộp tài chính hoàn toàn có liên hệ với mức độ hài lòng trong mối quan hệ cao hơn và hiệu ứng này đặc biệt rõ ở những cặp đôi có nguồn lực tài chính hạn chế. Tuy nhiên, kết quả đó không đồng nghĩa mọi gia đình đều phải gộp toàn bộ tiền để có một hệ thống tài chính tốt.

Về mặt vận hành, điều quan trọng hơn là hai bên hiểu giống nhau về ranh giới của tiền chung. Chẳng hạn, gia đình có thể thống nhất tiền dùng cho nhà ở, thực phẩm, học phí con, chăm sóc sức khỏe, bảo hiểm, nghĩa vụ gia đình và các mục tiêu tiết kiệm đã thống nhất đều thuộc quỹ chung; phần còn lại được giữ làm tiền cá nhân.

Ranh giới càng rõ thì càng ít xuất hiện những câu hỏi gây xung đột như “khoản này có phải việc chung không?” hoặc “tại sao tiền chung lại được dùng cho nhu cầu riêng của một người?”.

Thống nhất tiền chung được ưu tiên cho những mục đích nào

Sau khi xác định phạm vi tiền chung, gia đình cần thiết lập thứ tự ưu tiên sử dụng tiền. Nếu mọi nhu cầu đều được coi là ngang nhau, quỹ chung rất dễ trở thành một tài khoản thanh toán mà bất kỳ khoản chi nào cũng có thể lấy từ đó.

Một cấu trúc thực tế có thể phân tiền chung theo thứ tự:

1.    Chi phí thiết yếu như nhà ở, ăn uống, điện nước, học tập, y tế và nghĩa vụ bắt buộc

2.    Dự phòng tài chính cho những sự kiện ngoài kế hoạch

3.    Mục tiêu chung như mua nhà, học tập, du lịch hoặc một kế hoạch dài hạn đã thống nhất

4.    Chi tiêu linh hoạt chung cho giải trí, ăn ngoài và các nhu cầu có thể điều chỉnh

5.    Khoản chi lớn không thường xuyên chỉ thực hiện sau khi đánh giá ảnh hưởng đến các mục tiêu phía trên

Nguyên tắc này tạo ra cơ chế ưu tiên thay vì chỉ đặt ra giới hạn. Khi một khoản chi mới xuất hiện, câu hỏi không còn đơn giản là “có đủ tiền không?” mà là “chi khoản này có làm mất tiền dành cho nghĩa vụ hoặc mục tiêu quan trọng hơn không?”.

Một tỷ lệ ngân sách như 50-30-20 có thể được dùng như điểm tham khảo để thảo luận, chứ không nên được coi là chuẩn bắt buộc cho mọi gia đình. CFPB sử dụng mô hình này như một công cụ giáo dục ngân sách, trong đó tiền được chia cho nhu cầu thiết yếu, mong muốn và tiết kiệm. Tỷ lệ thực tế của một gia đình vẫn phải phản ánh thu nhập, chi phí cố định, số người phụ thuộc và mục tiêu tài chính của chính gia đình đó.

Chọn cách đóng góp dựa trên công bằng thay vì mặc định chia đôi

Một trong những vấn đề dễ gây bất đồng nhất là mỗi người phải đóng bao nhiêu vào quỹ chung. Chia 50/50 có ưu điểm là đơn giản nhưng chỉ phản ánh sự bằng nhau về số tiền, chưa chắc phản ánh sự công bằng về khả năng đóng góp.

Ví dụ, nếu một người có thu nhập 20 triệu đồng và người kia 40 triệu đồng nhưng cả hai đều phải đóng 15 triệu đồng, người thứ nhất dành 75% thu nhập cho quỹ chung trong khi người thứ hai chỉ dành 37,5%. Hai khoản đóng bằng nhau nhưng áp lực tài chính rất khác nhau.

Gia đình có thể lựa chọn một trong ba cơ chế.

Với đóng góp bằng nhau, mỗi người chuyển cùng một số tiền. Cách này dễ vận hành khi thu nhập tương đối gần nhau.

Với đóng góp theo tỷ lệ thu nhập, mỗi người đóng cùng một tỷ lệ, chẳng hạn 60% thu nhập thực nhận. Nếu một người nhận 20 triệu đồng và người kia nhận 40 triệu đồng, quỹ chung sẽ nhận lần lượt 12 triệu và 24 triệu đồng. Hai người đóng số tiền khác nhau nhưng cùng chịu một tỷ lệ nghĩa vụ.

Với mô hình kết hợp, gia đình xác định số tiền cần cho ngân sách chung rồi phân bổ trách nhiệm dựa trên thu nhập, khả năng tài chính và những nghĩa vụ đã được hai bên công nhận.

Không nhất thiết phải coi đóng góp bằng tiền là yếu tố duy nhất khi đánh giá công bằng. Trong một số gia đình, một người có thể giảm thời gian làm việc để chăm sóc con hoặc thực hiện phần lớn công việc chăm sóc không được trả lương. Nếu chỉ nhìn vào thu nhập, hệ thống rất dễ biến chênh lệch thu nhập thành chênh lệch quyền quyết định.

Do đó, nguyên tắc quan trọng không phải “ai kiếm nhiều hơn thì có quyền nhiều hơn”, mà là cơ chế đóng góp phải được cả hai bên hiểu là hợp lý và có thể duy trì. Điều này cũng phù hợp với bằng chứng nghiên cứu cho thấy đóng góp tương đối không công bằng là một chủ đề nổi bật trong các xung đột tài chính của các cặp đôi.

Thiết lập quyền chi tiêu và ngưỡng cần có sự đồng thuận

Tiền chung sẽ khó vận hành nếu mọi khoản chi đều phải xin phép, nhưng cũng khó an toàn nếu bất kỳ người nào cũng có thể tự quyết mọi khoản chi.

Giải pháp là phân biệt quyền sử dụng tiền với quyền đưa ra quyết định lớn.

Các khoản chi thường xuyên đã có trong ngân sách như tiền điện, tiền học hoặc mua thực phẩm có thể được thực hiện mà không cần hỏi lại. Ngược lại, khoản chi mới, khoản vượt ngân sách hoặc khoản có ảnh hưởng đáng kể đến dòng tiền chung nên cần sự đồng thuận.

Thay vì sử dụng một con số cố định cho mọi gia đình, nên xác định ngưỡng dựa trên quy mô ngân sách. Ví dụ, một gia đình có thể thống nhất rằng khoản chi ngoài kế hoạch vượt quá một tỷ lệ nhất định của ngân sách chung tháng phải được hai người trao đổi trước. Gia đình có ngân sách 20 triệu đồng và gia đình có ngân sách 100 triệu đồng rõ ràng không nên dùng cùng một ngưỡng tuyệt đối.

Cơ chế này còn giúp phân biệt thông báo và xin phép. Một khoản nằm trong quyền chi tiêu đã thống nhất không cần biến thành việc một người phải xin người kia cho phép. Hai bên chỉ cần minh bạch để hệ thống tài chính được cập nhật. Ngược lại, một quyết định vượt khỏi quyền đã thống nhất trở thành quyết định chung, bất kể người nào là người kiếm được nhiều tiền hơn.

Đây là điểm quan trọng vì nghiên cứu về xung đột tài chính ghi nhận “quyết định tài chính một phía” và các điều khoản của cách tổ chức tài chính là những nguồn bất đồng cụ thể giữa các cặp đôi.

Tách quỹ vận hành, quỹ dự phòng và tiền cho mục tiêu chung

Một tài khoản có số dư lớn không đồng nghĩa toàn bộ số tiền đó đều có thể chi tiêu.

Nếu 100 triệu đồng trong tài khoản bao gồm 30 triệu để trả các hóa đơn sắp tới, 40 triệu dự phòng và 30 triệu dành cho một mục tiêu dài hạn, thì số tiền thực sự có thể chi linh hoạt không phải 100 triệu đồng.

Vì vậy, nguyên tắc sử dụng tiền chung nên gắn tiền với chức năng. Tối thiểu cần phân biệt tiền phục vụ hoạt động thường xuyên với tiền dự phòng và tiền đã cam kết cho mục tiêu tương lai.

Quỹ dự phòng đặc biệt cần có quy tắc sử dụng riêng. CFPB định nghĩa quỹ khẩn cấp là khoản tiền được dành riêng cho các chi phí bất ngờ hoặc tình huống khẩn cấp tài chính, chẳng hạn sửa chữa, hóa đơn y tế hoặc mất thu nhập. Vì vậy, việc có tiền trong quỹ dự phòng không nên được hiểu là gia đình đang có thêm ngân sách cho mua sắm thông thường.

Về quy mô, không có một con số duy nhất phù hợp với mọi hộ gia đình. CFPB từng sử dụng mốc ít nhất ba tháng chi phí sinh hoạt như một quy tắc tham khảo trong tài liệu giáo dục tiết kiệm, đồng thời lưu ý rằng có nhiều dự phòng hơn có thể hữu ích. Gia đình có thu nhập biến động, chỉ một nguồn thu hoặc nhiều người phụ thuộc có thể cần mức bảo vệ khác với gia đình có hai nguồn thu ổn định.

Điều cần thống nhất vì thế không chỉ là “phải có quỹ dự phòng”, mà còn là trường hợp nào được phép rút quỹ, ai được quyền quyết định và sau khi sử dụng thì bổ sung lại thế nào.

Đưa nguyên tắc tiền chung thành một quy trình có thể kiểm tra và điều chỉnh

Nguyên tắc tài chính chỉ hữu ích khi nó hoạt động được trong đời sống thực. Một thỏa thuận quá phức tạp hoặc phụ thuộc vào trí nhớ của từng người thường khó duy trì.

Gia đình nên biến thỏa thuận thành một chu trình đơn giản: thu nhập được ghi nhận, phần đóng góp được chuyển vào quỹ chung, các khoản ưu tiên được phân bổ, chi tiêu được theo dõi và định kỳ hai bên cùng đánh giá kết quả.

Một ngân sách về bản chất là kế hoạch dành tiền cho chi tiêu và tiết kiệm; việc theo dõi cả dòng tiền vào lẫn thời điểm các khoản chi phát sinh giúp nhận biết liệu gia đình có đủ tiền đáp ứng nghĩa vụ trong từng giai đoạn hay không. CFPB cũng khuyến nghị đưa khoản tiết kiệm thường xuyên cho quỹ dự phòng hoặc mục tiêu khác vào ngân sách thay vì chỉ tiết kiệm phần tiền còn thừa cuối kỳ.

Khi xem lại, trọng tâm không nên là truy tìm “ai đã tiêu sai”, mà là kiểm tra hệ thống: chi phí thực tế có khác dự kiến không, mức đóng góp còn hợp lý không, mục tiêu có thay đổi không và quy tắc nào đang tạo ra xung đột không cần thiết.

Nguyên tắc cũng cần được điều chỉnh khi điều kiện gia đình thay đổi. Tăng hoặc giảm thu nhập, sinh con, thay đổi công việc, phát sinh nghĩa vụ chăm sóc hoặc xuất hiện một mục tiêu lớn đều có thể làm cơ chế trước đây không còn phù hợp.

Một hệ thống tốt vì vậy không phải hệ thống có quy tắc bất biến. Đó là hệ thống ổn định về nguyên tắc nhưng linh hoạt về thông số: vẫn giữ sự minh bạch, công bằng, trách nhiệm và đồng thuận, nhưng có thể thay đổi tỷ lệ đóng góp, mức ngân sách hoặc ngưỡng quyết định khi hoàn cảnh thay đổi.

Nguyên tắc sử dụng tiền chung nên giúp mọi thành viên biết rõ tiền nào là tiền chung, tiền đó được ưu tiên cho việc gì, mỗi người đóng góp theo cơ chế nào, khoản nào có thể tự quyết và khoản nào phải cùng đồng thuận. Khi các yếu tố này được xác định từ đầu, gia đình không cần thương lượng lại quyền sử dụng tiền sau mỗi lần phát sinh chi tiêu.

Điểm cốt lõi không nằm ở việc chọn tài khoản chung hay riêng, đóng 50/50 hay theo tỷ lệ thu nhập. Một hệ thống phù hợp là hệ thống mà nghĩa vụ và quyền quyết định được thiết kế nhất quán, quỹ dự phòng và mục tiêu chung không bị sử dụng tùy tiện, đồng thời các quy tắc được xem lại khi hoàn cảnh thay đổi. Nhờ đó, tiền chung trở thành công cụ phục vụ mục tiêu gia đình thay vì nguồn tạo ra tranh chấp về công bằng và trách nhiệm.