Nguyên tắc phân chia trách nhiệm tài chính gia đình

Điểm quan trọng là tách ba câu hỏi thường bị gộp làm một: gia đình cần chi bao nhiêu, mỗi người có khả năng đóng góp bao nhiêu và ai chịu trách nhiệm đối với từng khoản. Khi ba yếu tố này được xác định rõ, việc phân chia trách nhiệm sẽ dễ kiểm soát hơn và giảm nguy cơ một người phải gánh nghĩa vụ vượt quá khả năng của mình.

Phân chia theo khả năng đóng góp thay vì chia đều tuyệt đối

Nguyên tắc nền tảng của phân chia trách nhiệm tài chính gia đình là xem xét khả năng đóng góp thực tế của từng thành viên. Thu nhập chỉ là một phần của khả năng đó. Cần đồng thời tính đến thu nhập ròng, nghĩa vụ nợ bắt buộc, mức độ ổn định của nguồn thu, tài sản sẵn có và các trách nhiệm không được trả bằng tiền như chăm sóc con nhỏ hoặc người phụ thuộc.

Một phương pháp dễ áp dụng là chia các chi phí chung theo tỷ trọng thu nhập khả dụng. Chẳng hạn, nếu sau các nghĩa vụ cá nhân bắt buộc, một người có 30 triệu đồng và người còn lại có 20 triệu đồng mỗi tháng, tổng nguồn lực là 50 triệu đồng. Tỷ trọng đóng góp tham chiếu có thể là 60% và 40%.

Nếu chi phí chung của gia đình là 25 triệu đồng, mức đóng góp tương ứng sẽ là:

·         Người thứ nhất khoảng 15 triệu đồng

·         Người thứ hai khoảng 10 triệu đồng

Cách tính này không phải một tỷ lệ chuẩn bắt buộc. Giá trị của nó nằm ở cơ chế: nghĩa vụ tăng hoặc giảm tương ứng với khả năng tài chính của mỗi người.

Chia đôi 50/50 vẫn có thể hợp lý khi hai bên có nguồn lực tương đối tương đương. Nhưng nếu một người thu nhập 50 triệu đồng và người kia 15 triệu đồng, yêu cầu mỗi người cùng đóng 12 triệu đồng khiến người thứ hai phải dành 80% thu nhập cho chi phí chung, trong khi người thứ nhất chỉ dùng 24%. Số tiền bằng nhau nhưng áp lực tài chính rất khác nhau.

Vì vậy, tiêu chí nên đánh giá không chỉ là “mỗi người đóng bao nhiêu tiền”, mà còn là “sau khi thực hiện trách nhiệm chung, mỗi người còn bao nhiêu khả năng đáp ứng nhu cầu thiết yếu và duy trì an toàn tài chính”.

Tách rõ chi phí chung, chi phí cá nhân và nghĩa vụ phụ thuộc

Một nguyên nhân phổ biến khiến trách nhiệm tài chính trở nên mơ hồ là mọi khoản chi đều được đưa vào cùng một “rổ”. Khi đó, thành viên rất khó xác định khoản nào thực sự là nghĩa vụ chung và khoản nào thuộc lựa chọn cá nhân.

Có thể phân loại trách nhiệm thành ba nhóm.

Chi phí chung là những khoản phục vụ trực tiếp đời sống của cả hộ gia đình, chẳng hạn nhà ở, điện nước, thực phẩm cơ bản, phương tiện sinh hoạt chung, giáo dục và chăm sóc người phụ thuộc. Đây thường là phần nên được phân bổ theo nguyên tắc đã thống nhất giữa các thành viên.

Chi phí cá nhân phục vụ chủ yếu cho một người, chẳng hạn sở thích riêng, mua sắm không thiết yếu hoặc dịch vụ cá nhân. Nếu nguồn lực cho phép, mỗi thành viên nên có một phần ngân sách cá nhân mà không phải xin phép đối với từng khoản nhỏ.

Nghĩa vụ phụ thuộc liên quan đến con cái, cha mẹ già hoặc thành viên không có khả năng tự bảo đảm tài chính. Những khoản này cần được xem như trách nhiệm của hộ gia đình nếu các thành viên đã cùng thống nhất nhận trách nhiệm chăm sóc, thay vì mặc định giao toàn bộ cho người trực tiếp thực hiện công việc chăm sóc.

Việc phân loại có một tác dụng quan trọng: nó ngăn tình trạng một bên sử dụng ngân sách chung cho nhu cầu riêng nhưng vẫn coi đó là “chi phí gia đình”. Đồng thời, nó cũng tránh cực đoan ngược lại — biến mọi khoản chi thành nghĩa vụ cá nhân và làm mất khả năng cùng nhau xây dựng mục tiêu tài chính chung.

Ranh giới giữa ba nhóm không phải lúc nào cũng cố định. Một chiếc xe chẳng hạn có thể là tài sản chung nếu phục vụ cả gia đình, nhưng cũng có thể chủ yếu là chi phí cá nhân nếu chỉ một người sử dụng. Tiêu chí hợp lý hơn tên gọi của khoản chi là ai hưởng lợi, khoản chi phục vụ mục đích gì và trách nhiệm đối với nó đã được thống nhất như thế nào.

Công nhận cả đóng góp bằng tiền và đóng góp không bằng tiền

Đánh giá trách nhiệm tài chính chỉ bằng số tiền chuyển vào tài khoản chung có thể tạo ra sự bất công trong những gia đình mà một thành viên dành nhiều thời gian cho công việc chăm sóc.

Chăm con, chăm người cao tuổi, quản lý việc nhà, tổ chức sinh hoạt hoặc tạm ngừng công việc để hỗ trợ gia đình đều tạo ra giá trị kinh tế, dù không xuất hiện dưới dạng thu nhập hàng tháng. Nếu một người giảm thời gian lao động có trả lương để đảm nhận phần lớn những công việc này, khả năng đóng góp tiền của họ cũng giảm theo.

Cơ chế ở đây khá rõ: thời gian dành cho lao động không được trả lương làm giảm thời gian có thể dùng để tạo thu nhập. Nếu gia đình bỏ qua yếu tố đó và vẫn yêu cầu hai người chịu trách nhiệm tài chính bằng nhau, cùng một cá nhân có thể phải chịu đồng thời hai loại gánh nặng: phần lớn công việc chăm sóc và phần đóng góp tiền tương đương người còn lại.

Điều này không có nghĩa mọi giờ làm việc nhà phải được quy đổi thành tiền rồi thanh toán cho nhau. Cách thực tế hơn là đưa đóng góp không bằng tiền vào quá trình xác định khả năng và trách nhiệm. Ví dụ, người đảm nhiệm phần lớn việc chăm con có thể đóng tỷ lệ tiền thấp hơn, trong khi người có nhiều thời gian dành cho công việc tạo thu nhập chịu phần tài chính lớn hơn.

Ngược lại, đóng góp không bằng tiền cũng không nên trở thành lý do để một người hoàn toàn đứng ngoài mọi trao đổi về ngân sách. Công bằng cần đi cùng trách nhiệm giải trình: mỗi thành viên nên hiểu nguồn lực của gia đình đang được sử dụng ra sao và phần trách nhiệm của mình nằm ở đâu.

Ưu tiên an toàn tài chính chung trước khi phân bổ chi tiêu tùy ý

Một phương án phân chia có thể trông cân bằng trên giấy nhưng vẫn không bền vững nếu gia đình phải sử dụng gần như toàn bộ thu nhập để duy trì mức sống hiện tại.

Vì vậy, trước khi tranh luận ai trả khoản nào, gia đình nên xác định thứ tự ưu tiên của dòng tiền. Thông thường, nghĩa vụ thiết yếu và khả năng chống chịu rủi ro cần được bảo đảm trước những khoản chi mang tính tùy ý.

Trình tự có thể gồm:

1.    Chi phí sinh hoạt thiết yếu và nghĩa vụ bắt buộc

2.    Các khoản nợ đến hạn

3.    Nguồn dự phòng cho tình huống bất ngờ

4.    Mục tiêu tài chính chung đã thống nhất

5.    Chi tiêu cá nhân và chi tiêu tùy ý

Một số phương pháp quản lý ngân sách sử dụng các tỷ lệ tham chiếu như mô hình 50/30/20 để chia thu nhập thành nhu cầu thiết yếu, mong muốn và tiết kiệm hoặc trả nợ. Tuy nhiên, đây chỉ là công cụ lập ngân sách, không phải chuẩn công bằng để chia trách nhiệm giữa các thành viên. Gia đình có chi phí nhà ở cao, con nhỏ, nghĩa vụ chăm sóc hoặc thu nhập biến động có thể cần một cấu trúc hoàn toàn khác.

Điều cần đo không phải việc gia đình có khớp một tỷ lệ phổ biến hay không, mà là sau khi thực hiện các nghĩa vụ, ngân sách có còn đủ khoảng đệm để xử lý biến động hay không. Nếu một phương án khiến một thành viên liên tục phải vay nợ, rút sạch tiền dự phòng hoặc không thể đáp ứng nhu cầu thiết yếu, phương án đó cần được xem xét lại dù tỷ lệ đóng góp ban đầu đã được hai bên đồng ý.

Minh bạch tài chính phải đi cùng quyền tham gia quyết định

Một người chịu trách nhiệm kiếm tiền và người còn lại chịu trách nhiệm chi tiêu không phải lúc nào cũng là vấn đề. Rủi ro xuất hiện khi quyền tiếp cận thông tin và quyền quyết định bị tập trung hoàn toàn vào một phía.

Để phân chia trách nhiệm có thể vận hành lâu dài, các thành viên có trách nhiệm tài chính chung cần biết tối thiểu:

·         Tổng nguồn thu dùng cho gia đình

·         Các khoản chi cố định quan trọng

·         Các nghĩa vụ nợ ảnh hưởng đến ngân sách chung

·         Mức tiết kiệm hoặc dự phòng hiện có

·         Những cam kết tài chính lớn đang tồn tại

Minh bạch không đồng nghĩa với việc phải báo cáo từng khoản chi nhỏ. Gia đình có thể đặt một ngưỡng để các khoản chi lớn cần được trao đổi trước, trong khi mỗi người vẫn giữ ngân sách cá nhân để chủ động sử dụng.

Cơ chế này tạo ra hai lớp bảo vệ. Thứ nhất, các quyết định lớn không phụ thuộc vào thông tin mà chỉ một người nắm giữ. Thứ hai, mỗi người vẫn có một mức tự chủ tài chính nhất định, tránh biến quản lý ngân sách thành kiểm soát lẫn nhau.

Một hiểu lầm thường gặp là người đóng góp nhiều tiền hơn đương nhiên phải có nhiều quyền quyết định hơn. Cách tiếp cận này bỏ qua việc tài chính gia đình còn gắn với trách nhiệm chăm sóc, rủi ro mà các thành viên cùng chịu và những mục tiêu đã cam kết chung. Quyền tham gia quyết định nên tương xứng với mức độ quyết định đó ảnh hưởng đến người liên quan, không chỉ với số tiền họ kiếm được.

Cơ chế phân chia phải được điều chỉnh khi hoàn cảnh thay đổi

Không có tỷ lệ đóng góp nào hợp lý cho mọi giai đoạn của một gia đình. Thu nhập có thể tăng hoặc giảm; một người có thể mất việc, nghỉ sinh, chuyển sang làm bán thời gian, phát sinh bệnh tật hoặc phải dành thêm thời gian chăm sóc người thân. Khi khả năng đóng góp thay đổi đáng kể, tiếp tục giữ nguyên thỏa thuận cũ có thể chuyển một cơ chế từng công bằng thành gánh nặng.

Vì vậy, thay vì chỉ thống nhất một con số, gia đình nên thống nhất cả quy tắc điều chỉnh.

Chẳng hạn, các thành viên có thể rà soát lại việc phân chia khi:

·         Thu nhập của một người thay đổi đáng kể

·         Xuất hiện một nghĩa vụ nợ hoặc chi phí thiết yếu mới

·         Gia đình có thêm người phụ thuộc

·         Một thành viên giảm thời gian làm việc để chăm sóc gia đình

·         Chi phí chung tăng đến mức ảnh hưởng rõ rệt đến khả năng tiết kiệm hoặc dự phòng

Với người có thu nhập biến động, sử dụng thu nhập của một tháng riêng lẻ có thể làm tỷ lệ đóng góp thay đổi quá mạnh. Một cách ổn định hơn là dựa trên mức thu nhập bình quân của nhiều tháng hoặc xác định một mức đóng góp cơ sở, sau đó điều chỉnh khi dòng tiền thực tế vượt hoặc thấp hơn một ngưỡng đã thống nhất.

Điểm cốt lõi là phân chia trách nhiệm tài chính gia đình nên được coi là một cơ chế động, không phải một hợp đồng bất biến. Tính công bằng chỉ được duy trì khi cách phân bổ phản ánh đúng hoàn cảnh hiện tại của các thành viên.

Cách phân chia trách nhiệm tài chính hợp lý không nằm ở một tỷ lệ duy nhất. Một gia đình có thể dùng 50/50, chia theo tỷ trọng thu nhập hoặc phân công từng nhóm chi phí khác nhau, miễn là cơ chế đó phản ánh đúng khả năng đóng góp, ghi nhận cả trách nhiệm chăm sóc, bảo vệ các nhu cầu tài chính thiết yếu và cho mọi người liên quan quyền tiếp cận thông tin cần thiết.

Vì vậy, câu hỏi quan trọng nhất không phải “ai phải trả nhiều hơn”, mà là mỗi người đang chịu phần trách nhiệm nào, phần đó có tương xứng với khả năng và hoàn cảnh của họ hay không, và gia đình có cơ chế điều chỉnh khi điều kiện thay đổi hay không. Khi ba yếu tố này được xác định minh bạch, việc phân chia vừa dễ thực hiện hơn vừa có cơ sở để được xem là công bằng.