Nguyên tắc điều chỉnh tài chính khi thu nhập tăng

Không để mức chi tiêu tăng cùng tốc độ với thu nhập

Sai lầm phổ biến khi thu nhập tăng là nhìn toàn bộ mức thu nhập mới như một ngân sách mới để chi tiêu. Nếu lương thực nhận tăng từ 30 triệu lên 40 triệu đồng mỗi tháng và chi phí sinh hoạt cũng nhanh chóng tăng thêm gần 10 triệu đồng, năng lực tài chính thực tế của gia đình gần như không được cải thiện.

Điểm cần kiểm soát là phần chênh lệch thu nhập, không phải chỉ tổng thu nhập. Trước khi thay đổi mức sống, gia đình nên xác định ba con số:

·         Mức chi thiết yếu hiện tại

·         Mức tiết kiệm, trả nợ và đầu tư hiện tại

·         Phần thu nhập thực nhận tăng thêm sau các khoản thuế hoặc khấu trừ liên quan

Việc dựa trên chi tiêu thực tế thay vì ngân sách ước lượng rất quan trọng. CFPB khuyến nghị xem lại lịch sử tài khoản trong nhiều tháng, tính cả các khoản không phát sinh hằng tháng và so tổng chi với thu nhập thực nhận để biết ngân sách có phản ánh đúng hành vi chi tiêu hay không.

Cơ chế gây tăng chi quá mức thường diễn ra từng bước. Gia đình bắt đầu ăn ngoài thường xuyên hơn, đổi xe, chuyển sang căn nhà có chi phí cao hơn, tăng các gói dịch vụ hoặc mua sắm tiện nghi hơn. Từng quyết định riêng lẻ có thể phù hợp, nhưng khi nhiều khoản trở thành chi phí cố định hằng tháng, phần thu nhập mới nhanh chóng mất đi.

Do đó, nguyên tắc đầu tiên là: thu nhập có thể tăng ngay, nhưng mức sống không nên tự động tăng ngay theo cùng tỷ lệ.

Phân bổ phần thu nhập tăng thêm trước khi bắt đầu tiêu

Một cách điều chỉnh hiệu quả là xây dựng quy tắc dành riêng cho phần thu nhập tăng thêm. Gia đình không nhất thiết phải sử dụng một tỷ lệ cố định giống người khác; tỷ lệ phải phụ thuộc vào nợ hiện tại, quỹ dự phòng, mục tiêu và độ ổn định của thu nhập.

Ví dụ, nếu thu nhập thực nhận tăng thêm 10 triệu đồng mỗi tháng, gia đình có thể quyết định trước rằng:

·         5 triệu đồng tăng tiết kiệm, đầu tư hoặc trả nợ

·         3 triệu đồng dành cho việc nâng chất lượng sống có chủ đích

·         2 triệu đồng bổ sung quỹ cho các khoản không đều hoặc mục tiêu ngắn hạn

Đây chỉ là một ví dụ về cơ chế phân bổ, không phải tỷ lệ chuẩn áp dụng cho mọi gia đình. Một hộ đang có nợ lãi cao có thể dành phần lớn tiền tăng thêm để giảm nợ; một hộ đã có nền tài chính vững có thể chuyển tỷ trọng lớn hơn sang đầu tư hoặc cải thiện mức sống.

Lợi ích của phương pháp này nằm ở thời điểm ra quyết định. Khi tỷ lệ được xác định trước, gia đình phân bổ tiền theo mục tiêu trước rồi mới quyết định phần còn lại có thể tiêu. Ngược lại, nếu chi tiêu trước và tiết kiệm phần còn dư, khoản “còn dư” thường co lại khi mức sống thích nghi với thu nhập mới.

Investor.gov cũng khuyến nghị dành một phần mỗi kỳ lương cho mục tiêu dài hạn và cân nhắc tăng mức đóng góp đầu tư khi thu nhập tăng hoặc chi phí giảm.

Củng cố nền an toàn trước khi nâng mạnh mức sống

Thu nhập tăng không chỉ là cơ hội để mua nhiều hơn. Đây còn là thời điểm thuận lợi để sửa những điểm yếu tài chính mà trước đây dòng tiền chưa cho phép xử lý.

Một trong những ưu tiên đầu tiên là quỹ dự phòng. CFPB định nghĩa đây là khoản tiền mặt dành riêng cho những chi phí không dự kiến như sửa chữa, hóa đơn y tế hoặc mất thu nhập. Cơ quan này nhấn mạnh rằng mức quỹ cần thiết phụ thuộc vào hoàn cảnh của từng hộ và khuyến nghị xây dựng hệ thống đóng góp đều đặn.

Trong một số hướng dẫn lập ngân sách mua nhà, CFPB sử dụng khoảng ba đến sáu tháng chi phí như một mức đệm khẩn cấp thường gặp. Con số này nên được hiểu là mốc tham khảo chứ không phải yêu cầu cứng cho mọi gia đình. Người có thu nhập biến động, chỉ một nguồn thu hoặc nhiều người phụ thuộc có thể cần biên an toàn lớn hơn.

Sau quỹ dự phòng, cần xem xét các nghĩa vụ tài chính có chi phí cao. Investor.gov lưu ý rằng nợ thẻ tín dụng lãi cao có thể làm tăng đáng kể giá thực tế của các khoản mua sắm và khuyến nghị kiểm soát loại nợ này trước khi kỳ vọng đầu tư sẽ bù được chi phí lãi vay.

Vì vậy, khi thu nhập tăng, thứ tự ưu tiên có thể được xem xét theo logic:

1.    Khắc phục thiếu hụt dòng tiền và quỹ dự phòng

2.    Giảm các khoản nợ có chi phí cao

3.    Chuẩn bị cho các khoản lớn đã biết trước như học phí, bảo hiểm, sửa chữa hoặc chăm sóc sức khỏe

4.    Tăng tiết kiệm và đầu tư cho mục tiêu dài hạn

5.    Sau đó mới nâng thêm mức chi tiêu thường xuyên

Thứ tự cụ thể có thể thay đổi theo hoàn cảnh, nhưng nguyên tắc chung là không nên biến tiền mới thành tiêu dùng dài hạn trong khi hệ thống tài chính vẫn còn những lỗ hổng lớn.

Tự động hóa phần tiền dành cho tương lai

Thu nhập tăng nhưng hệ thống chuyển tiền vẫn giữ nguyên thường dẫn đến một kết quả dễ dự đoán: số dư trong tài khoản chi tiêu cao hơn, và việc tiêu thêm trở nên dễ dàng hơn.

Cách xử lý là tăng mức tự động chuyển tiền ngay khi thu nhập thay đổi. CFPB cho rằng chuyển khoản định kỳ tự động là một trong những cách đơn giản để hình thành thói quen tiết kiệm đều đặn. Consumer Financial Protection Bureau Investor.gov cũng đề xuất tự động gửi tiền vào quỹ khẩn cấp mỗi kỳ lương và đầu tư đều đặn theo thời gian.

Gia đình có thể tách dòng tiền thành các nhóm chức năng:

·         Tài khoản nhận thu nhập và thanh toán hóa đơn

·         Quỹ dự phòng

·         Quỹ cho các khoản lớn có kế hoạch

·         Tài khoản tiết kiệm hoặc đầu tư dài hạn

·         Ngân sách chi tiêu linh hoạt

Điểm quan trọng không phải số lượng tài khoản, mà là tiền được chuyển đến đúng mục đích trước khi có cơ hội bị tiêu cho mục đích khác.

Ví dụ, trước đây gia đình tự động tiết kiệm 4 triệu đồng khi nhận lương. Nếu thu nhập tăng nhưng mức chuyển tự động vẫn là 4 triệu đồng, tỷ lệ dành cho tương lai thực chất giảm so với khả năng tài chính mới. Việc điều chỉnh tài chính khi thu nhập tăng vì thế phải bao gồm cả việc cập nhật các lệnh chuyển tiền, không chỉ cập nhật ngân sách chi tiêu.

Thận trọng với các khoản chi cố định mới

Không phải mọi mức tăng chi tiêu đều có rủi ro giống nhau. Một bữa ăn ngon hơn hay một chuyến đi có thể làm giảm tiền mặt một lần. Ngược lại, nhà lớn hơn, xe đắt hơn, khoản vay mới, học phí dài hạn hoặc nhiều gói dịch vụ định kỳ có thể tạo nghĩa vụ kéo dài nhiều năm.

Đây là lý do gia đình nên phân biệt nâng mức sống linh hoạt và nâng mức sống cố định.

Thu nhập tăng 10 triệu đồng không đồng nghĩa gia đình có thể an toàn nhận thêm 10 triệu đồng nghĩa vụ mỗi tháng. Thu nhập mới có thể thay đổi do thưởng giảm, công việc biến động, nguồn thu phụ mất đi hoặc chi phí gia đình tăng.

Trước một khoản chi cố định lớn, nên kiểm tra:

·         Thu nhập tăng là lâu dài hay chỉ tạm thời

·         Gia đình đã duy trì mức thu nhập mới đủ ổn định hay chưa

·         Khoản chi mới có làm giảm tiền dành cho dự phòng và mục tiêu dài hạn hay không

·         Nếu thu nhập giảm, khoản chi đó có thể cắt nhanh hay không

Investor.gov cũng cảnh báo rằng một khoản vay mua xe với thanh toán hằng tháng cao có thể hạn chế khả năng tiết kiệm, đầu tư, trả nợ và thực hiện các mục tiêu tài chính khác.

Vì vậy, nếu muốn tận hưởng thu nhập cao hơn, tăng những khoản chi dễ điều chỉnh thường tạo ít áp lực hơn việc lập tức khóa dòng tiền vào nhiều nghĩa vụ cố định mới.

Rà soát lại toàn bộ hệ thống thay vì chỉ tăng ngân sách

Điều chỉnh tài chính khi thu nhập tăng không phải một quyết định diễn ra một lần. Sau vài tháng, gia đình cần kiểm tra xem tiền tăng thêm có thực sự tạo ra thay đổi tích cực hay chỉ biến thành nhiều khoản tiêu dùng nhỏ.

Một lần rà soát nên trả lời được bốn câu hỏi:

1.    Chi tiêu thiết yếu đã tăng bao nhiêu so với trước

2.    Số tiền tiết kiệm, đầu tư hoặc giảm nợ đã tăng bao nhiêu

3.    Có khoản chi cố định mới nào làm giảm khả năng linh hoạt hay không

4.    Phần thu nhập tăng thêm hiện đang phục vụ mục tiêu nào

Nếu thu nhập tăng 20% nhưng tiền dành cho mục tiêu tài chính gần như không thay đổi, đó là tín hiệu mức sống đang hấp thụ phần lớn lợi ích của việc tăng thu nhập. Ngược lại, việc chi tiêu tăng một phần không nhất thiết là vấn đề nếu quỹ dự phòng, khả năng tiết kiệm và các mục tiêu quan trọng cũng được cải thiện tương ứng.

Gia đình cũng không cần giữ nguyên tỷ lệ phân bổ mãi mãi. Khi quỹ dự phòng đã đủ, một phần tiền trước đây dành cho quỹ này có thể chuyển sang mục tiêu khác. Khi nợ chi phí cao được xử lý, dòng tiền trả nợ có thể được tái phân bổ sang đầu tư, giáo dục, nhà ở hoặc nâng chất lượng sống.

Một hệ thống tốt vì thế không cố ngăn gia đình tiêu nhiều hơn khi kiếm được nhiều hơn. Nó đặt ra thứ tự ưu tiên, để mức sống chỉ tăng sau khi sức khỏe tài chính cũng đã tăng.

Nguyên tắc cốt lõi khi thu nhập tăng là không để toàn bộ khoản tăng thêm biến thành chi phí mới. Gia đình nên xác định mức chi hiện tại, phân bổ phần thu nhập tăng thêm trước khi tiêu, củng cố quỹ dự phòng và các mục tiêu quan trọng, tự động hóa tiết kiệm rồi mới nâng mức sống một cách có chủ đích.

Khi cách phân bổ này trở thành một hệ thống, thu nhập cao hơn không chỉ giúp gia đình tiêu dùng tốt hơn mà còn làm tăng khả năng chống chịu và khoảng cách giữa thu nhập với nghĩa vụ tài chính. Chính khoảng cách đó mới là phần tạo ra sự linh hoạt tài chính lâu dài.