Những thiên kiến quyết định tài chính thường gặp

Điểm đáng chú ý là thiên kiến không nhất thiết khiến mọi quyết định trở nên sai. Vấn đề phát sinh khi cảm xúc, kinh nghiệm gần nhất hoặc một điểm tham chiếu tình cờ được coi trọng hơn dữ liệu thực sự liên quan. Vì các quyết định trong gia đình thường tác động đến nhiều thành viên và kéo dài qua nhiều năm, một sai lệch nhỏ nếu lặp lại có thể tạo ra hệ quả tài chính đáng kể.

Vì sao quyết định tài chính trong gia đình dễ chịu ảnh hưởng của thiên kiến?

Tiền bạc liên quan đồng thời đến nhu cầu hiện tại, kỳ vọng tương lai, cảm giác an toàn, trách nhiệm với người thân và khả năng chấp nhận rủi ro. Khi các yếu tố này xuất hiện cùng lúc, gia đình hiếm khi quyết định dựa trên phép tính thuần túy.

Một phương án có thể hợp lý về mặt số học nhưng vẫn bị từ chối vì cảm giác mất mát quá lớn. Ngược lại, một khoản mua sắm mang lại sự hài lòng ngay lập tức có thể được ưu tiên dù làm giảm khả năng đạt mục tiêu dài hạn.

Thiên kiến thường tác động theo ba cơ chế chính:

·         Làm thay đổi cách gia đình đánh giá thông tin, chẳng hạn coi trọng thông tin xác nhận niềm tin sẵn có hơn thông tin trái chiều

·         Làm thay đổi cách gia đình cảm nhận lợi ích và tổn thất, khiến cùng một số tiền nhưng được nhìn nhận khác nhau tùy hoàn cảnh

·         Làm thay đổi cách gia đình đánh giá hiện tại so với tương lai, từ đó ảnh hưởng đến tiết kiệm, vay nợ và tiêu dùng

Vì vậy, một quyết định tài chính không chỉ phụ thuộc vào số tiền liên quan mà còn phụ thuộc vào cách vấn đề được trình bày và cách các thành viên diễn giải nó.

Ác cảm mất mát khiến gia đình coi trọng tổn thất hơn lợi ích tương đương

Ác cảm mất mát là khuynh hướng cảm nhận sự khó chịu từ việc mất một khoản tiền mạnh hơn cảm giác hài lòng khi nhận được một khoản lợi ích có quy mô tương tự. Đây là một trong những cơ chế quan trọng của lý thuyết triển vọng trong kinh tế học hành vi.

Trong tài chính gia đình, thiên kiến này có thể xuất hiện khi một thành viên không muốn bán một khoản đầu tư đang thua lỗ vì việc bán đồng nghĩa với việc phải thừa nhận khoản mất mát. Nó cũng có thể khiến gia đình quá dè dặt trước một quyết định có rủi ro dù rủi ro đó nằm trong khả năng chịu đựng và phương án có lợi về dài hạn.

Cơ chế này không có nghĩa tránh mất tiền luôn là sai. Thận trọng là hợp lý khi khoản tổn thất có thể làm mất quỹ dự phòng, ảnh hưởng khả năng thanh toán nợ hoặc đe dọa những nhu cầu thiết yếu.

Điểm cần phân biệt là giữa rủi ro thực tế và cảm giác khó chịu khi phải chấp nhận một khoản lỗ. Khi cảm giác mất mát trở thành lý do chính để giữ một lựa chọn không còn phù hợp, thiên kiến có thể bắt đầu chi phối quyết định.

Thiên kiến hiện tại làm nhu cầu trước mắt lấn át mục tiêu dài hạn

Thiên kiến hiện tại xuất hiện khi con người dành trọng số quá lớn cho lợi ích có thể nhận ngay và đánh giá thấp lợi ích ở tương lai.

Trong gia đình, xung đột giữa “chi tiêu hôm nay” và “tiết kiệm cho tương lai” là môi trường điển hình cho thiên kiến này. Một khoản tiền định dành cho quỹ khẩn cấp có thể được sử dụng cho một nhu cầu tiêu dùng tức thời. Kế hoạch tiết kiệm hưu trí có thể liên tục bị trì hoãn vì mỗi tháng đều xuất hiện một lý do có vẻ cấp thiết hơn.

Cơ chế quan trọng ở đây là khoảng cách thời gian. Lợi ích của việc mua một món đồ có thể được cảm nhận ngay, trong khi lợi ích của quỹ hưu trí hoặc quỹ giáo dục chỉ trở nên rõ ràng nhiều năm sau.

Thiên kiến hiện tại cũng giúp giải thích vì sao ý định và hành vi có thể khác nhau. Một gia đình hoàn toàn có thể đồng ý rằng cần tiết kiệm nhiều hơn nhưng vẫn không thực hiện được khi mỗi quyết định tiêu dùng được xem xét riêng biệt.

Cách giảm ảnh hưởng của thiên kiến này là chuyển một phần quyết định từ tương lai về hiện tại, chẳng hạn thiết lập chuyển tiền tiết kiệm tự động ngay khi nhận thu nhập thay vì chờ xem cuối tháng còn bao nhiêu.

Kế toán tinh thần khiến cùng một đồng tiền được đối xử khác nhau

Kế toán tinh thần là khuynh hướng chia tiền thành những “tài khoản” mang ý nghĩa khác nhau trong đầu, dù xét về khả năng thanh toán, tiền vẫn có thể thay thế cho nhau.

Một gia đình có thể rất tiết kiệm với tiền lương nhưng tiêu khoản thưởng cuối năm thoải mái hơn. Một khoản hoàn tiền có thể được coi như “tiền miễn phí”, trong khi trên thực tế nó vẫn là tài sản của gia đình.

Kế toán tinh thần không hoàn toàn tiêu cực. Việc chia ngân sách thành tiền sinh hoạt, quỹ khẩn cấp, quỹ giáo dục và tiền giải trí có thể giúp kiểm soát hành vi rất hiệu quả.

Vấn đề xuất hiện khi nhãn gắn cho khoản tiền làm thay đổi quyết định một cách thiếu hợp lý. Ví dụ, gia đình có thể giữ một khoản tiết kiệm lãi suất thấp vì coi đó là “tiền không được động đến”, trong khi đồng thời phải chịu một khoản nợ có chi phí cao hơn đáng kể.

Khi đó, việc nhìn từng “ngăn tiền” riêng biệt có thể che khuất bức tranh tài chính tổng thể.

Thiên kiến neo khiến một con số ban đầu chi phối đánh giá

Thiên kiến neo xảy ra khi một thông tin hoặc con số xuất hiện đầu tiên trở thành điểm tham chiếu quá mạnh cho những đánh giá sau đó.

Trong quyết định tài chính gia đình, giá niêm yết của một căn nhà, mức giá ban đầu của một sản phẩm, mức thu nhập trước đây hoặc một mục tiêu ngân sách cũ đều có thể trở thành điểm neo.

Chẳng hạn, một món hàng giảm từ mức giá niêm yết rất cao xuống mức thấp hơn có thể tạo cảm giác “hời”. Tuy nhiên, câu hỏi tài chính quan trọng không phải chỉ là món hàng đã giảm bao nhiêu so với giá ban đầu mà là giá hiện tại có hợp lý với nhu cầu và ngân sách của gia đình hay không.

Điểm neo cũng có thể tồn tại rất lâu. Một gia đình từng quen với một mức chi tiêu nhất định có thể tiếp tục coi mức đó là bình thường dù thu nhập, số người phụ thuộc hoặc nghĩa vụ nợ đã thay đổi.

Vì vậy, một điểm tham chiếu chỉ có giá trị khi nó vẫn phù hợp với dữ liệu hiện tại.

Thiên kiến xác nhận khiến gia đình ưu tiên thông tin phù hợp với niềm tin sẵn có

Thiên kiến xác nhận là xu hướng tìm kiếm, ghi nhớ hoặc coi trọng thông tin ủng hộ điều mình đã tin, đồng thời xem nhẹ bằng chứng trái chiều.

Trong gia đình, thiên kiến này đặc biệt dễ xuất hiện khi một thành viên đã có quan điểm mạnh về mua nhà, đầu tư, vay tiền hoặc một khoản chi lớn.

Người muốn mua một tài sản có thể chú ý nhiều hơn đến những thông tin cho thấy giá sẽ tăng và ít quan tâm đến chi phí vay, khả năng thanh khoản hoặc kịch bản thu nhập giảm. Người phản đối đầu tư lại có thể tập trung vào những trường hợp thua lỗ và bỏ qua vai trò của thời gian, mức độ đa dạng hóa hoặc khả năng chấp nhận rủi ro.

Thiên kiến xác nhận trở nên mạnh hơn khi quyết định tài chính gắn với danh tính hoặc quan điểm cá nhân. Lúc đó, thông tin trái chiều dễ được cảm nhận như sự phản bác cá nhân thay vì dữ liệu cần xem xét.

Một cách kiểm tra hữu ích là chủ động đặt câu hỏi: Thông tin nào, nếu xuất hiện, sẽ khiến mình thay đổi quyết định? Nếu không có bất kỳ bằng chứng nào có thể làm thay đổi quan điểm, quá trình đánh giá có thể đang bị thiên kiến xác nhận chi phối.

Quá tự tin làm gia đình đánh giá thấp mức độ bất định

Quá tự tin xuất hiện khi con người đánh giá khả năng hiểu biết, dự đoán hoặc kiểm soát kết quả của mình cao hơn mức thực tế.

Trong tài chính, sự quá tự tin có thể khiến một người tin rằng mình có khả năng chọn khoản đầu tư tốt, dự đoán thu nhập tương lai chính xác hoặc kiểm soát được một khoản vay lớn mà không cần nhiều biên an toàn.

Điều này có thể ảnh hưởng đến cả gia đình nếu một thành viên giữ vai trò quyết định tài chính chính. Khi sự tự tin của người đó được xem như bằng chứng về năng lực, các thành viên khác có thể ít đặt câu hỏi hơn.

Tuy nhiên, tự tin không đồng nghĩa với thiên kiến. Một người có kiến thức và dữ liệu tốt hoàn toàn có thể đưa ra quyết định với mức độ chắc chắn tương đối cao. Dấu hiệu đáng chú ý là khi mức độ chắc chắn lớn hơn chất lượng thông tin hiện có.

Đối với những quyết định có hậu quả lớn, nên xem xét ít nhất một kịch bản bất lợi thay vì chỉ dựa vào kịch bản được kỳ vọng nhất.

Thiên kiến duy trì hiện trạng khiến gia đình ngại thay đổi lựa chọn quen thuộc

Thiên kiến duy trì hiện trạng khiến phương án hiện tại có lợi thế chỉ vì nó đã tồn tại.

Gia đình có thể tiếp tục sử dụng một sản phẩm tài chính, duy trì cơ cấu chi tiêu hoặc giữ một khoản đầu tư đơn giản vì “trước giờ vẫn làm như vậy”, ngay cả khi điều kiện đã thay đổi.

Cơ chế này liên quan đến nhiều yếu tố: thay đổi đòi hỏi công sức, tạo cảm giác bất định và có thể khiến người ra quyết định chịu trách nhiệm nếu phương án mới thất bại. Giữ nguyên hiện trạng thường tạo cảm giác an toàn hơn.

Điều này không có nghĩa thường xuyên thay đổi là tốt. Chi phí giao dịch, thuế, phí phạt hoặc sự ổn định của kế hoạch dài hạn đều có thể là lý do chính đáng để giữ nguyên lựa chọn.

Câu hỏi thích hợp hơn là: Nếu hôm nay chưa sở hữu phương án hiện tại, gia đình có chủ động chọn nó nữa không? Câu hỏi này giúp tách giá trị thực của lựa chọn khỏi lợi thế đơn thuần của hiện trạng.

Hiệu ứng chi phí chìm khiến tiền đã bỏ ra ảnh hưởng quá mức đến quyết định tiếp theo

Chi phí chìm là khoản chi đã phát sinh và không thể thu hồi dù lựa chọn tiếp theo là gì. Về nguyên tắc, một quyết định mới nên dựa chủ yếu vào lợi ích, chi phí và rủi ro còn lại từ thời điểm hiện tại.

Trong thực tế, gia đình thường khó bỏ qua khoản tiền đã chi.

Một khoản đầu tư không còn phù hợp có thể tiếp tục được giữ chỉ vì “đã bỏ quá nhiều tiền vào đó”. Một dự án sửa nhà có thể được tiếp tục dù chi phí phát sinh vượt xa lợi ích dự kiến vì gia đình không muốn số tiền đã chi trở nên “vô ích”.

Vấn đề nằm ở chỗ tiếp tục bỏ tiền không làm khoản chi quá khứ quay trở lại. Nó chỉ tạo thêm một quyết định mới.

Cách kiểm tra là giả định khoản chi trước đó chưa từng tồn tại và hỏi: Với thông tin hiện tại, gia đình có bỏ thêm số tiền này để tiếp tục hay không? Nếu câu trả lời thay đổi rõ rệt, chi phí chìm có thể đang tác động.

Thiên kiến sẵn có khiến sự kiện dễ nhớ bị xem là có xác suất cao hơn

Thiên kiến sẵn có khiến con người đánh giá khả năng xảy ra của một sự kiện dựa vào việc ví dụ về sự kiện đó xuất hiện trong trí nhớ dễ đến mức nào.

Sau khi nghe về một người quen bị mất tiền khi đầu tư, một gia đình có thể đánh giá rủi ro đầu tư cao hơn trước. Ngược lại, sau khi chứng kiến người quen kiếm được lợi nhuận lớn từ một tài sản, gia đình có thể đánh giá thấp khả năng thua lỗ.

Tin tức nổi bật cũng có tác động tương tự. Một biến động thị trường lớn, một vụ lừa đảo hoặc một câu chuyện thành công đặc biệt dễ nhớ có thể chi phối cảm nhận về rủi ro dù trường hợp đó không đại diện cho xác suất thông thường.

Đây là lý do trải nghiệm cá nhân và câu chuyện gần đây cần được phân biệt với dữ liệu có tính đại diện cao hơn.

Hiệu ứng bầy đàn khiến quyết định của người khác trở thành bằng chứng

Khi thiếu thông tin hoặc đối mặt với sự bất định, con người thường quan sát hành vi của người khác để định hướng lựa chọn. Trong tài chính gia đình, xu hướng này có thể dẫn tới quyết định mua tài sản, đầu tư hoặc tăng mức sống vì nhiều người xung quanh đang làm tương tự.

Hành vi của số đông đôi khi chứa thông tin hữu ích. Vấn đề là việc nhiều người cùng đưa ra một lựa chọn không tự động chứng minh lựa chọn đó phù hợp với hoàn cảnh của từng gia đình.

Hai gia đình có thể có mức thu nhập giống nhau nhưng hoàn toàn khác về nợ, số người phụ thuộc, quỹ dự phòng, thời gian đầu tư và khả năng chịu rủi ro.

Vì vậy, “mọi người đều làm” chỉ nên được xem là tín hiệu để tìm hiểu thêm, không phải tiêu chuẩn cuối cùng để quyết định.

Thiên kiến đóng khung khiến cách trình bày làm thay đổi lựa chọn

Hiệu ứng đóng khung xảy ra khi hai cách trình bày khác nhau của một vấn đề tương đương về bản chất lại dẫn đến những phản ứng khác nhau.

Một khoản chi có thể nghe hấp dẫn hơn khi được trình bày dưới dạng số tiền nhỏ mỗi tháng thay vì tổng số tiền phải trả. Một lựa chọn đầu tư có thể tạo cảm giác khác nhau tùy người tư vấn nhấn mạnh xác suất có lợi nhuận hay khả năng chịu thua lỗ.

Điều này đặc biệt quan trọng với khoản vay và mua hàng trả góp. Chi phí hàng tháng giúp gia đình đánh giá khả năng chi trả dòng tiền, nhưng nếu chỉ tập trung vào con số này, tổng nghĩa vụ tài chính có thể bị xem nhẹ.

Để giảm hiệu ứng đóng khung, cùng một quyết định nên được nhìn từ nhiều cách biểu diễn: tổng chi phí, chi phí định kỳ, tỷ lệ so với thu nhập, kịch bản tốt và kịch bản bất lợi.

Các thiên kiến có thể kết hợp và làm quyết định lệch xa hơn

Trong thực tế, một quyết định hiếm khi chịu tác động của đúng một thiên kiến.

Ví dụ, một gia đình đã mua một tài sản với mức giá cao có thể đồng thời:

·         Bị neo vào giá mua ban đầu

·         Chịu ác cảm mất mát nên không muốn bán thấp hơn giá mua

·         Bị thiên kiến xác nhận nên ưu tiên thông tin dự báo giá phục hồi

·         Chịu hiệu ứng chi phí chìm vì đã bỏ nhiều tiền vào tài sản

·         Duy trì lựa chọn do thiên kiến hiện trạng

Khi nhiều cơ chế cùng hướng về một kết luận, người ra quyết định có thể cảm thấy mình có rất nhiều lý do độc lập để tiếp tục. Trên thực tế, một phần các lý do đó có thể bắt nguồn từ cùng một sai lệch trong cách đánh giá thông tin.

Đây cũng là lý do chỉ biết tên các thiên kiến chưa đủ. Điều quan trọng hơn là nhận ra thiên kiến đang thay đổi dữ liệu nào được chú ý, rủi ro nào được coi trọng và mốc tham chiếu nào đang được sử dụng.

Cách giảm ảnh hưởng của thiên kiến khi gia đình ra quyết định tài chính

Không thể loại bỏ hoàn toàn thiên kiến khỏi quyết định. Mục tiêu thực tế hơn là thiết kế quy trình để một thiên kiến đơn lẻ khó chi phối toàn bộ lựa chọn.

Một số nguyên tắc có thể áp dụng gồm:

·         Xác định tiêu chí quyết định trước khi xem các phương án cụ thể

·         So sánh tổng chi phí và lợi ích thay vì chỉ nhìn khoản thanh toán trước mắt

·         Phân biệt tiền đã chi với chi phí và lợi ích còn lại

·         Chủ động tìm ít nhất một bằng chứng trái với phương án đang được ưa thích

·         Xem xét kịch bản thu nhập giảm, chi phí tăng hoặc lợi nhuận thấp hơn kỳ vọng

·         Tách nhu cầu thiết yếu, mục tiêu dài hạn và chi tiêu tùy ý

·         Đặt thời gian trì hoãn đối với các quyết định lớn được đưa ra trong trạng thái cảm xúc mạnh

·         Để nhiều thành viên có cơ hội nêu giả định và rủi ro trước khi thống nhất

·         Định kỳ đánh giá lại các lựa chọn đang được duy trì thay vì mặc định rằng phương án cũ vẫn phù hợp

Một quy trình tốt không bảo đảm mọi quyết định đều đúng. Giá trị của nó nằm ở việc khiến gia đình phải kiểm tra những giả định mà trực giác thường bỏ qua.

Các thiên kiến quyết định tài chính ảnh hưởng đến gia đình bằng cách làm thay đổi cách con người nhìn nhận lợi ích, tổn thất, rủi ro, thời gian và thông tin. Ác cảm mất mát có thể khiến gia đình sợ thay đổi, thiên kiến hiện tại làm mục tiêu dài hạn bị trì hoãn, kế toán tinh thần làm cùng một đồng tiền được đánh giá khác nhau, còn neo, xác nhận, quá tự tin, chi phí chìm hay bầy đàn có thể làm sai lệch quá trình đánh giá lựa chọn.

Vì vậy, mục tiêu không phải là cố gắng đưa ra quyết định hoàn toàn không có cảm xúc. Gia đình cần nhận diện những thời điểm cảm xúc hoặc trực giác đang thay thế dữ liệu, sau đó sử dụng tiêu chí được xác định trước, xem xét phương án trái chiều và đánh giá quyết định theo toàn bộ bức tranh tài chính. Khi quy trình ra quyết định được thiết kế tốt hơn, tác động của thiên kiến cũng có thể được kiểm soát tốt hơn.