Nguyên tắc quyền riêng tư giữa các thành viên gia đình

Quan hệ gia đình tạo ra sự gần gũi, trách nhiệm chăm sóc và những lợi ích chung, nhưng không tự động xóa bỏ vùng riêng tư của từng người. Ở Việt Nam, quyền về đời sống riêng tư, bí mật cá nhân và bí mật gia đình đã được ghi nhận trong Bộ luật Dân sự; từ ngày 1/1/2026, Luật Bảo vệ dữ liệu cá nhân 2025 cũng tạo khuôn khổ pháp lý riêng về quyền của chủ thể dữ liệu và trách nhiệm khi xử lý dữ liệu cá nhân.

Vì vậy, câu hỏi quan trọng không phải là “người thân có được biết hay không”, mà là: việc tiếp cận thông tin của người thân có được người đó biết, có lý do chính đáng, có thực sự cần thiết và có giới hạn tương xứng hay không.

Quyền riêng tư trong gia đình không phải là quyền che giấu tuyệt đối

Một cách hiểu cực đoan là coi mọi điện thoại, tin nhắn hoặc tài khoản cá nhân như một “vùng cấm” mà người khác không bao giờ được tiếp cận. Cách hiểu ngược lại cho rằng đã là vợ chồng, cha mẹ hoặc con cái thì không nên có gì phải giấu nhau. Cả hai đều bỏ qua bản chất của quyền riêng tư.

Quyền riêng tư trước hết bảo vệ khả năng tự quyết định ai được tiếp cận thông tin nào, trong hoàn cảnh nào và với mục đích gì. Một người có thể hoàn toàn trung thực với gia đình nhưng vẫn cần những cuộc trò chuyện riêng với bạn bè, bác sĩ, đồng nghiệp hoặc chuyên gia tư vấn. Tương tự, một người có thể cho vợ hoặc chồng biết mật khẩu điện thoại để sử dụng khi cần nhưng điều đó không nhất thiết đồng nghĩa với sự đồng ý cho việc thường xuyên đọc toàn bộ tin nhắn.

Điểm cốt lõi nằm ở sự khác biệt giữa chia sẻ tự nguyện và tiếp cận mặc định. Khi một người chủ động chia sẻ thông tin, quyền kiểm soát vẫn thuộc về họ. Khi người khác tự cho mình quyền kiểm tra vì quan hệ gia đình, quyền kiểm soát đó đã bị dịch chuyển.

Do đó, mức riêng tư phù hợp không thể được xác định chỉ bằng câu hỏi “có bí mật hay không”. Nó phải được đánh giá thông qua mục đích, sự đồng thuận và mức độ can thiệp.

Những vùng nào nên được xem là riêng tư trong đời sống số?

Quyền riêng tư số rộng hơn việc giữ kín mật khẩu. Một thiết bị cá nhân có thể chứa nhiều lớp thông tin khác nhau, từ dữ liệu hoàn toàn cá nhân đến dữ liệu liên quan trực tiếp đến cả gia đình.

Những vùng có kỳ vọng riêng tư cao thường bao gồm:

·         Nội dung tin nhắn, email và cuộc gọi cá nhân

·         Lịch sử tìm kiếm, ghi chú và nhật ký

·         Ảnh hoặc tài liệu riêng chưa chủ động chia sẻ

·         Thông tin sức khỏe, tâm lý hoặc tư vấn cá nhân

·         Tài khoản mạng xã hội và các cuộc trò chuyện riêng

·         Vị trí cá nhân khi không có lý do an toàn cụ thể để theo dõi

·         Mật khẩu, mã xác thực và thông tin bảo mật của tài khoản

Ngược lại, một số dữ liệu có thể mang tính chung nhiều hơn, chẳng hạn lịch sinh hoạt gia đình đã thống nhất, tài khoản dịch vụ dùng chung, thông tin tài chính chung hoặc vị trí được chủ động chia sẻ để phối hợp việc đưa đón.

Ranh giới vì thế không nằm ở việc dữ liệu được lưu trên “điện thoại của ai” mà nằm ở bản chất của dữ liệu và kỳ vọng hợp lý của người tạo ra hoặc sở hữu dữ liệu đó.

Một vấn đề thường bị bỏ qua là thông tin của một người còn có thể chứa thông tin của người thứ ba. Đọc cuộc trò chuyện riêng của thành viên gia đình không chỉ ảnh hưởng đến người thân mà còn có thể làm lộ nội dung mà bạn bè, đồng nghiệp hoặc người khác gửi với kỳ vọng rằng cuộc trao đổi đó được giữ riêng.

Khi nào việc can thiệp vào quyền riêng tư có thể hợp lý?

Không phải mọi sự can thiệp đều là xâm phạm. Trong gia đình có những tình huống lợi ích an toàn hoặc trách nhiệm chăm sóc đủ lớn để việc tiếp cận một phần thông tin trở nên chính đáng. Tuy nhiên, lý do chính đáng chưa đủ; cách can thiệp cũng phải phù hợp.

Một khung đánh giá hữu ích gồm bốn câu hỏi.

Có mục đích cụ thể hay chỉ xuất phát từ nghi ngờ?

Can thiệp để xử lý một nguy cơ có căn cứ khác với việc kiểm tra thường xuyên “cho chắc”. Ví dụ, tìm kiếm thông tin khi một người mất liên lạc bất thường có cơ sở rõ ràng hơn việc định kỳ đọc tin nhắn của họ chỉ vì muốn biết họ đang nói chuyện với ai.

Có thực sự cần thiết phải tiếp cận dữ liệu đó không?

Ngay cả khi mục đích chính đáng, cần xem xét liệu có cách ít xâm nhập hơn hay không. Nếu có thể hỏi trực tiếp, yêu cầu người đó tự cung cấp thông tin hoặc chỉ kiểm tra một dữ liệu cần thiết thì không nên mặc nhiên mở rộng sang toàn bộ thiết bị.

Phạm vi can thiệp có tương xứng với rủi ro không?

Một rủi ro nhỏ không hợp lý hóa một mức giám sát rất lớn. Biết vị trí trong một chuyến đi có thể phù hợp trong một số hoàn cảnh; đọc toàn bộ lịch sử trò chuyện để đạt cùng mục tiêu thường vượt quá nhu cầu.

Người bị ảnh hưởng có được biết không?

Can thiệp minh bạch thường ít xâm phạm quyền tự chủ hơn giám sát bí mật. Ngoại lệ có thể tồn tại trong tình huống khẩn cấp hoặc khi việc thông báo trước có thể làm tăng nguy cơ, nhưng ngoại lệ không nên trở thành phương thức quản lý thường xuyên.

Có thể tóm gọn nguyên tắc này thành: mục đích chính đáng – cần thiết – tương xứng – ít xâm nhập nhất có thể.

Quyền riêng tư của trẻ em cần được điều chỉnh theo tuổi và mức độ trưởng thành

Quan hệ cha mẹ – con cái là trường hợp đặc biệt vì cha mẹ vừa phải tôn trọng quyền riêng tư của trẻ vừa có nghĩa vụ bảo vệ trẻ khỏi nguy cơ.

Điều này không tạo ra lựa chọn đơn giản giữa “được kiểm soát” và “không được kiểm soát”. Mức giám sát hợp lý cần thay đổi cùng với khả năng nhận thức và tự bảo vệ của trẻ.

Các nguyên tắc quốc tế về quyền trẻ em thừa nhận trẻ có quyền đối với đời sống riêng tư và liên lạc riêng. Hội đồng châu Âu cũng xác định quyền riêng tư của trẻ trong môi trường số bao gồm bảo vệ dữ liệu cá nhân và tính bí mật của thông tin liên lạc.

Với trẻ nhỏ, cha mẹ có thể cần kiểm soát nhiều hơn: cài đặt quyền riêng tư, giới hạn ứng dụng, kiểm tra những nguy cơ rõ ràng hoặc quản lý người mà trẻ có thể liên hệ. Khi trẻ lớn hơn và có năng lực tự quản tốt hơn, phạm vi kiểm soát nên dần chuyển thành hướng dẫn, thỏa thuận và hỗ trợ.

UNICEF cũng đặt kiểm soát của cha mẹ trong mối quan hệ với việc phát triển năng lực tự bảo vệ của trẻ: công cụ kiểm soát có thể hữu ích, nhưng trẻ đồng thời cần học cách sử dụng môi trường số một cách có trách nhiệm và độc lập.

Điều đó tạo ra một nguyên tắc quan trọng: mục tiêu của giám sát không nên là duy trì quyền kiểm soát vô thời hạn mà là giảm dần nhu cầu phải kiểm soát.

Việc công khai hình ảnh của trẻ cũng cần được nhìn từ cùng góc độ. UNICEF lưu ý rằng việc cha mẹ đăng nội dung về con có thể tạo ra rủi ro đối với quyền riêng tư và nhấn mạnh việc tôn trọng quan điểm của trẻ cũng như ý nghĩa của sự đồng thuận. Cha mẹ vì thế không chỉ là người quản lý quyền riêng tư của trẻ mà còn phải tránh trở thành nguồn làm suy giảm quyền riêng tư đó.

Ranh giới giữa quan tâm và giám sát xâm nhập nằm ở cách kiểm soát

Hai hành vi có thể cùng xuất phát từ mong muốn bảo vệ gia đình nhưng tạo ra tác động rất khác nhau.

Một bên là sự quan tâm dựa trên trao đổi: hỏi người kia đang gặp vấn đề gì, thống nhất việc chia sẻ vị trí khi đi xa hoặc đồng ý rằng trong trường hợp khẩn cấp một người có thể truy cập thông tin nhất định.

Bên kia là giám sát bí mật: đoán mật khẩu, đọc tin nhắn khi người kia ngủ, cài phần mềm theo dõi, kiểm tra lịch sử vị trí hoặc đăng nhập tài khoản mà người kia không biết.

Sự khác biệt không chỉ nằm ở công nghệ. Nó nằm ở quyền quyết định của người bị theo dõi.

Một dấu hiệu đáng chú ý của việc vượt ranh giới là phạm vi kiểm tra ngày càng mở rộng nhưng lý do ngày càng mơ hồ. Ban đầu người kiểm tra có thể muốn xác minh một vấn đề cụ thể; sau đó việc kiểm tra trở thành thói quen nhằm giảm cảm giác bất an của chính họ. Khi đó, giám sát không còn phản ứng với một nguy cơ khách quan mà trở thành phương thức quản lý mối quan hệ.

Một dấu hiệu khác là dữ liệu thu được được sử dụng ngoài mục đích ban đầu. Ví dụ, vị trí được chia sẻ để bảo đảm an toàn khi di chuyển nhưng sau đó lại được dùng để chất vấn từng điểm dừng. Sự thay đổi mục đích này làm biến một thỏa thuận hỗ trợ thành công cụ kiểm soát.

Bởi vậy, sự đồng thuận không chỉ cần tồn tại lúc bắt đầu. Nó phải gắn với mục đích cụ thể và phạm vi cụ thể.

Tình trạng khẩn cấp có thể làm thay đổi ranh giới, nhưng không xóa bỏ ranh giới

Có những trường hợp quyền riêng tư phải nhường chỗ một phần cho lợi ích quan trọng hơn, chẳng hạn nguy cơ tự gây hại, mất tích, bị lừa đảo nghiêm trọng, bị đe dọa hoặc một tình huống mà người đó không còn khả năng tự bảo vệ.

Trong các trường hợp như vậy, câu hỏi không còn là “có được can thiệp hay không” mà là “phải can thiệp đến mức nào”.

Nguyên tắc tương xứng vẫn có ý nghĩa. Nếu chỉ cần kiểm tra vị trí cuối cùng để hỗ trợ tìm kiếm, không có lý do để đọc thêm những cuộc trò chuyện không liên quan. Nếu cần cung cấp một tài liệu cho cơ quan có thẩm quyền, điều đó không tự động hợp lý hóa việc sao chép toàn bộ dữ liệu của thiết bị.

Sau khi nguy cơ kết thúc, mức can thiệp cũng nên trở về trạng thái bình thường. Một ngoại lệ phát sinh trong khủng hoảng không nên được chuyển thành quyền truy cập vĩnh viễn.

Đây là điểm giúp phân biệt quyền can thiệp tình huống với quyền kiểm soát thường xuyên.

Gia đình nên thiết lập quyền riêng tư bằng nguyên tắc thay vì bằng mật khẩu

Một gia đình khó có thể giải quyết mọi tình huống riêng tư bằng một quy tắc duy nhất như “không được động vào điện thoại của nhau” hoặc “trong nhà không được có bí mật”. Hiệu quả hơn là thống nhất trước một số nguyên tắc.

Thứ nhất, thiết bị cá nhân không mặc nhiên là thiết bị dùng chung. Việc biết mật khẩu không đồng nghĩa với quyền sử dụng không giới hạn.

Thứ hai, quyền truy cập nên gắn với mục đích. Nếu chia sẻ vị trí để bảo đảm an toàn, cần hiểu rõ khi nào việc theo dõi bắt đầu và khi nào kết thúc.

Thứ ba, nên ưu tiên hỏi trước khi kiểm tra. Việc trao cho thành viên gia đình cơ hội giải thích hoặc tự cung cấp thông tin bảo toàn nhiều quyền tự chủ hơn so với việc bí mật thu thập dữ liệu.

Thứ tư, mức giám sát trẻ em cần được xem xét lại theo thời gian. Khi khả năng tự quản tăng, quyền kiểm soát của cha mẹ nên giảm tương ứng và được thay thế bằng giáo dục kỹ năng số.

Thứ năm, mỗi người cần tôn trọng cả dữ liệu của những người thứ ba xuất hiện trong tài khoản của thành viên gia đình. Sự gần gũi trong gia đình không tạo ra quyền tiếp cận tự động đối với thông tin của bạn bè, đồng nghiệp hoặc người liên hệ với họ.

Cuối cùng, gia đình nên thống nhất trước các ngoại lệ khẩn cấp. Chẳng hạn, ai được quyền truy cập thông tin nào nếu một người mất khả năng liên lạc hoặc gặp sự cố. Khi ngoại lệ được xác định từ trước, việc bảo vệ an toàn ít phải dựa vào giám sát bí mật.

Quyền riêng tư giữa các thành viên gia đình nên được xác định đủ rộng để mỗi cá nhân duy trì quyền tự chủ, nhưng đủ linh hoạt để gia đình thực hiện trách nhiệm chăm sóc khi có nhu cầu thực sự.

Quan hệ gia đình tự nó không tạo ra quyền đọc tin nhắn, kiểm tra thiết bị hay theo dõi vị trí của người khác. Việc can thiệp chỉ trở nên hợp lý khi có mục đích chính đáng, phạm vi cần thiết và mức độ tương xứng; đồng thời nên minh bạch và dựa trên sự đồng thuận bất cứ khi nào hoàn cảnh cho phép.

Với trẻ em, quyền riêng tư không biến mất mà được cân bằng với trách nhiệm bảo vệ của cha mẹ, rồi từng bước mở rộng cùng với độ tuổi và năng lực tự quản. Với người trưởng thành, tiêu chuẩn mặc định nên nghiêng mạnh hơn về quyền tự quyết.

Nói cách khác, một ranh giới quyền riêng tư lành mạnh không được đo bằng việc các thành viên “giấu nhau bao nhiêu”, mà bằng việc mỗi người có thể tin rằng thông tin cá nhân của mình chỉ bị tiếp cận khi có sự đồng ý hoặc một lý do đủ nghiêm trọng để biện minh cho ngoại lệ.