Việc nhà và trách nhiệm tài chính nên được cân bằng thế nào?

Tuy nhiên, “được tính như một đóng góp” không đồng nghĩa với việc mọi giờ nấu ăn, chăm con hay dọn nhà đều phải quy đổi thành tiền rồi thanh toán cho nhau. Mục tiêu hợp lý hơn là đánh giá tổng gánh nặng và tổng nguồn lực của mỗi người, sau đó phân bổ tiền bạc lẫn việc nhà theo cách khiến trách nhiệm chung tương đối cân bằng.

Vì sao việc nhà cũng là một dạng đóng góp kinh tế?

Điểm dễ gây tranh luận nhất là thu nhập có thể nhìn thấy trên bảng lương, trong khi giá trị của việc nhà thường không xuất hiện trong tài khoản ngân hàng. Điều đó không có nghĩa công việc này không có giá trị kinh tế.

Nấu ăn, vệ sinh nhà cửa, giặt giũ, đưa đón con, chăm trẻ nhỏ, chăm người già hay quản lý sinh hoạt gia đình đều tạo ra những kết quả mà gia đình cần. Nếu các thành viên không tự thực hiện, một phần công việc có thể phải được thay thế bằng dịch vụ trả phí như người giúp việc, trông trẻ, giao đồ ăn hoặc chăm sóc tại nhà.

Một cách khác để nhìn giá trị của lao động không lương là chi phí cơ hội. Một người dành nhiều giờ mỗi ngày cho chăm sóc gia đình có ít thời gian hơn cho làm thêm, học tập, xây dựng nghề nghiệp hoặc nghỉ ngơi phục hồi sức lao động.

Quy mô của loại lao động này cũng không nhỏ. Báo cáo của Tổ chức Lao động Quốc tế về công việc chăm sóc ước tính lao động chăm sóc không được trả công trên toàn cầu tương đương khoảng 16,4 tỷ giờ mỗi ngày, trong đó phụ nữ thực hiện hơn ba phần tư tổng thời gian. Dữ liệu này không quyết định một gia đình cụ thể phải chia tiền như thế nào, nhưng cho thấy lao động chăm sóc không phải một hoạt động phụ có thể mặc nhiên coi là “không đóng góp”.

Vì vậy, nếu một người mang về nhiều tiền hơn nhưng người kia đảm nhận phần lớn công việc giúp gia đình vận hành, chỉ so sánh thu nhập sẽ bỏ sót một phần đáng kể của tổng đóng góp.

Công bằng không nhất thiết là chia mọi thứ 50/50

Một cách chia rất dễ hiểu là mỗi người trả một nửa chi phí và làm một nửa việc nhà. Cách này có thể phù hợp khi hai người có thu nhập, thời gian làm việc và trách nhiệm chăm sóc tương đối giống nhau.

Nhưng 50/50 về con số chưa chắc tạo ra 50/50 về gánh nặng.

Giả sử một người làm việc có lương 50 giờ mỗi tuần, người còn lại làm 35 giờ nhưng đảm nhận thêm phần lớn việc chăm con. Nếu chỉ nhìn số giờ làm việc có lương, người thứ hai có vẻ có nhiều thời gian hơn. Khi cộng cả thời gian chăm sóc và việc nhà, tổng khối lượng lao động của họ có thể bằng hoặc thậm chí cao hơn người còn lại.

Điều tương tự xảy ra với tiền bạc. Nếu một người có thu nhập khả dụng cao gấp nhiều lần người kia nhưng cả hai vẫn phải đóng một số tiền tuyệt đối bằng nhau, khoản đóng góp đó tạo ra mức độ hy sinh tài chính rất khác nhau.

Do đó, khái niệm hữu ích hơn “chia đều” là chia tương xứng. Công bằng có thể được đánh giá bằng việc mỗi người đang sử dụng bao nhiêu tiền, thời gian và năng lượng để duy trì đời sống chung.

Điều này cũng có giới hạn. Chênh lệch thu nhập không tự động có nghĩa người có thu nhập cao phải chịu toàn bộ chi phí, cũng như làm nhiều việc nhà không có nghĩa một người mặc nhiên được miễn mọi trách nhiệm tài chính khi họ vẫn có khả năng đóng góp. Cần xem toàn bộ hoàn cảnh thay vì sử dụng một yếu tố duy nhất để quyết định.

Nên đánh giá tổng đóng góp bằng những yếu tố nào?

Thay vì cố tìm một công thức tiền bạc duy nhất, có thể nhìn trách nhiệm gia đình qua bốn thành phần liên quan với nhau.

Thu nhập và khả năng tài chính

Trước hết là nguồn tiền thực tế mỗi người có thể sử dụng. Thu nhập sau thuế, các nghĩa vụ tài chính bắt buộc và mức độ ổn định của thu nhập thường hữu ích hơn việc chỉ so sánh lương danh nghĩa.

Nếu một người kiếm 30 triệu đồng và người kia kiếm 15 triệu đồng mỗi tháng, việc bắt buộc cả hai trả chính xác cùng một số tiền có thể tạo ra sức ép rất khác nhau. Phân bổ theo tỷ lệ thu nhập thường phản ánh khả năng đóng góp tốt hơn trong trường hợp chênh lệch thu nhập đáng kể.

Tuy nhiên, thu nhập chỉ là một phần của bức tranh.

Thời gian dành cho việc nhà

Cần nhìn vào những công việc thực tế đang được thực hiện và lượng thời gian chúng chiếm dụng. Một số việc chỉ mất vài phút nhưng xảy ra liên tục; một số việc khác đòi hỏi nhiều giờ vào cuối tuần.

Theo dõi thời gian trong một hoặc hai tuần có thể giúp hai người thấy được khối lượng công việc mà trước đó họ chỉ ước lượng bằng cảm giác.

Trách nhiệm chăm sóc

Chăm trẻ, chăm người bệnh hoặc người cao tuổi khác với nhiều việc nhà thông thường vì thường bị ràng buộc bởi thời gian và khó trì hoãn.

Một người đang chăm trẻ nhỏ có thể không liên tục “làm việc” từng phút, nhưng vẫn phải duy trì trạng thái sẵn sàng chịu trách nhiệm. Vì thế, chỉ đếm những phút trực tiếp cho trẻ ăn hoặc thay quần áo có thể đánh giá thấp gánh nặng thực tế.

Lao động quản lý và tinh thần

Gia đình còn có một lớp công việc ít nhìn thấy hơn: nhớ lịch tiêm của con, mua đồ dùng, lên thực đơn, đặt lịch khám, theo dõi hóa đơn, chuẩn bị đồ cho trường học hoặc phát hiện thứ gì đang sắp hết.

Nếu một người luôn phải nhận biết vấn đề, lập kế hoạch và nhắc người kia thực hiện, trách nhiệm chưa thực sự được chia đều dù các nhiệm vụ hữu hình có vẻ cân bằng.

Bốn yếu tố này cần được xem cùng nhau. Một gia đình có thể hợp lý khi người A đóng nhiều tiền hơn và người B làm nhiều việc nhà hơn; một gia đình khác lại cần chia cả tiền lẫn việc tương đối đồng đều. Không có một tỷ lệ chuẩn áp dụng cho tất cả.

Có nên quy đổi việc nhà thành tiền?

Quy đổi có thể hữu ích như một công cụ nhận thức, nhưng thường không nên trở thành hệ thống kế toán cứng nhắc giữa các thành viên trong gia đình.

Có hai cách phổ biến để hình dung giá trị tiền tệ của lao động không lương. Một là chi phí thay thế: nếu thuê người khác làm công việc đó thì gia đình phải trả bao nhiêu. Hai là chi phí cơ hội: người thực hiện đã từ bỏ bao nhiêu khả năng tạo thu nhập hoặc phát triển nghề nghiệp vì thời gian dành cho gia đình.

Hai cách có thể cho kết quả rất khác nhau. Một giờ chăm con có giá thuê dịch vụ nhất định, nhưng chi phí cơ hội của một người có thu nhập cao có thể lớn hơn nhiều. Vì vậy, không tồn tại một “mức lương việc nhà” khách quan có thể áp dụng cho mọi gia đình.

Việc tính quá chi tiết cũng có thể tạo ra vấn đề mới. Nếu mỗi bữa cơm, lần rửa bát hay chuyến đưa con đi học đều trở thành một khoản phải ghi nhận, mối quan hệ dễ chuyển thành trao đổi giao dịch. Các thành viên có thể bắt đầu tranh luận xem công việc nào “đắt” hơn thay vì giải quyết câu hỏi quan trọng hơn: tổng trách nhiệm hiện tại có đang hợp lý hay không.

Quy đổi thành tiền hữu ích nhất khi nó giúp sửa một nhận thức sai — chẳng hạn quan niệm rằng người không có thu nhập hoặc có thu nhập thấp “không đóng góp”. Sau khi giá trị của lao động không lương được thừa nhận, việc phân chia thực tế vẫn nên dựa trên khả năng và gánh nặng của từng người.

Cách kết hợp việc nhà và trách nhiệm tài chính để chia công bằng hơn

Một cách thực tế là không cố gộp mọi thứ thành một đơn vị tiền tệ duy nhất. Thay vào đó, hai người có thể đánh giá song song đóng góp tài chính và đóng góp thời gian.

Trước tiên, xác định các chi phí chung thực sự của gia đình như nhà ở, thực phẩm, tiện ích, chi phí con cái, y tế và các khoản tiết kiệm chung đã thống nhất. Sau đó xem khả năng tài chính của từng người để quyết định tỷ lệ đóng góp phù hợp.

Ví dụ, nếu thu nhập khả dụng của hai người theo tỷ lệ khoảng 2:1, tỷ lệ đóng các khoản chi phí chung cũng có thể bắt đầu quanh mức đó thay vì mặc định 50:50. Đây chỉ là điểm xuất phát, không phải công thức bắt buộc.

Tiếp theo, liệt kê những trách nhiệm không được trả công đang duy trì gia đình. Không chỉ ghi “việc nhà”, mà nên xác định ai thường chịu trách nhiệm chính cho từng nhóm như:

·         Nấu ăn và mua thực phẩm

·         Dọn dẹp và giặt giũ

·         Đưa đón và chăm sóc con

·         Chăm sóc người phụ thuộc

·         Quản lý lịch trình và giấy tờ gia đình

·         Thanh toán, theo dõi các khoản chi chung

Sau đó nhìn vào tổng tải công việc. Nếu người đóng ít tiền hơn đang chịu phần lớn việc nhà vì họ có nhiều thời gian hơn và cả hai cùng chấp nhận cách bố trí đó, sự khác biệt có thể hợp lý. Nếu một người vừa đóng phần lớn tiền vừa làm phần lớn việc nhà, hoặc một người có rất ít thời gian nghỉ trong khi người còn lại có nhiều thời gian tự do, đó là tín hiệu cần điều chỉnh.

Cuối cùng, nên xem cách phân chia này là một thỏa thuận có thể thay đổi. Mất việc, tăng lương, sinh con, thay đổi ca làm việc hay bắt đầu chăm sóc cha mẹ lớn tuổi đều có thể khiến một mô hình từng công bằng trở nên mất cân bằng.

Những cách tính dễ tạo cảm giác công bằng nhưng thực tế có thể không công bằng

Sai lầm phổ biến đầu tiên là coi tiền là loại đóng góp duy nhất có giá trị. Cách nhìn này bỏ qua công việc cần thiết để biến thu nhập thành đời sống gia đình có thể vận hành.

Sai lầm ngược lại là cho rằng cứ làm nhiều việc nhà thì không cần xem xét khả năng tài chính. Nếu một người có thu nhập đáng kể và vẫn có thể đóng góp vào các nhu cầu chung, trách nhiệm tài chính vẫn cần được thảo luận.

Một cách tính khác cũng dễ gây lệch là chỉ đếm số lượng nhiệm vụ. “Năm việc của anh và năm việc của em” không nói lên nhiều nếu năm việc của một người mất hai giờ còn năm việc của người kia chiếm gần cả ngày.

Tương tự, thời gian cũng không phải thước đo duy nhất. Một giờ làm việc chủ động có thể khác với nhiều giờ phải luôn ở trạng thái sẵn sàng chăm trẻ hoặc xử lý các nhu cầu phát sinh.

Vì vậy, không nên tìm một chỉ số duy nhất có khả năng chứng minh ai đang “đóng góp nhiều hơn”. Mục đích của việc đo lường là phát hiện chỗ mất cân bằng để điều chỉnh, không phải xây dựng bảng điểm giữa hai người.

Một dấu hiệu thực tế đáng chú ý là quyền tiếp cận nguồn lực. Nếu cách phân công khiến người chuyên chăm sóc gia đình phải phụ thuộc hoàn toàn vào người có thu nhập để đáp ứng cả những nhu cầu cá nhân cơ bản, thì việc thừa nhận trên lời nói rằng “việc nhà cũng là đóng góp” chưa đủ. Cách quản lý tiền cũng cần phản ánh sự đóng góp đó.

Một thỏa thuận cân bằng cần đạt điều gì?

Một hệ thống hợp lý không nhất thiết khiến hai người đóng cùng số tiền hoặc làm cùng số giờ việc nhà. Nó cần khiến sự phân chia có thể giải thích được dựa trên khả năng, thời gian và trách nhiệm của từng người.

Ba câu hỏi có thể dùng để kiểm tra:

1.    Tổng gánh nặng có tương đối cân bằng không? Hãy tính cả công việc có lương, việc nhà, chăm sóc và trách nhiệm quản lý

2.    Mỗi người có mức tiếp cận tài chính hợp lý không? Người làm nhiều lao động không lương không nên mặc nhiên bị xem là người “không đóng góp”

3.    Cách phân chia có thể thay đổi khi hoàn cảnh thay đổi không? Một thỏa thuận công bằng ở thời điểm này chưa chắc vẫn công bằng sau khi thu nhập hoặc trách nhiệm chăm sóc thay đổi

Điều quan trọng là hai người đang thống nhất về nguyên tắc, chứ không chỉ về một tỷ lệ. Khi nguyên tắc là tổng đóng góp phải tương xứng với tổng khả năng, việc điều chỉnh sau này dễ hơn nhiều.

Ngược lại, nếu nguyên tắc mặc định là “ai kiếm tiền nhiều hơn có quyền quyết định nhiều hơn”, lao động không lương rất dễ bị đánh giá thấp dù nó đang tạo điều kiện cho người có thu nhập duy trì công việc và đời sống của mình.

Việc nhà và chăm sóc gia đình nên được tính khi phân chia trách nhiệm tài chính vì chúng sử dụng thời gian, tạo ra giá trị kinh tế và có thể làm giảm khả năng kiếm tiền của người thực hiện. Tuy nhiên, không cần biến đời sống gia đình thành một bảng lương chi tiết.

Cách cân bằng phù hợp hơn là nhìn vào tổng đóng góp: thu nhập và khả năng tài chính của mỗi người, lượng việc nhà, trách nhiệm chăm sóc, lao động quản lý và tổng thời gian mà mỗi người phải dành cho gia đình. Khi một người đóng góp ít tiền hơn nhưng gánh nhiều lao động không lương hơn, điều đó hoàn toàn có thể là một sự phân chia công bằng.

Điểm cần đạt không phải là hai bên có những con số giống nhau, mà là không một người nào phải chịu phần lớn tổng chi phí về tiền bạc, thời gian và năng lượng một cách mặc định hoặc kéo dài mà không được ghi nhận và điều chỉnh.