Cân bằng trách nhiệm tài chính và công việc chăm sóc

Vì vậy, cách tính công bằng không nên chỉ hỏi “mỗi người trả bao nhiêu tiền?”, mà phải hỏi rộng hơn: mỗi người đang gánh bao nhiêu trong tổng chi phí bằng tiền, thời gian, công sức và cơ hội kinh tế của gia đình?

Điều này không có nghĩa mọi giờ chăm sóc đều phải được quy thành một mức lương chính xác. Giá trị của việc lượng hóa nằm ở chỗ làm cho phần đóng góp vô hình trở nên nhìn thấy được, từ đó điều chỉnh trách nhiệm tài chính và bảo vệ vị thế kinh tế dài hạn của người chăm sóc.

Công bằng nên dựa trên tổng đóng góp, không chỉ số tiền mỗi người trả

Một cách chia hoàn toàn bằng nhau về tiền chỉ thực sự công bằng khi các điều kiện tạo ra thu nhập và phần việc không được trả lương cũng tương đối cân bằng. Nếu một người đi làm toàn thời gian trong khi người còn lại phải giảm giờ làm để chăm sóc con hoặc người thân, yêu cầu hai người tiếp tục đóng cùng một lượng tiền có thể tạo ra bất bình đẳng kép: người chăm sóc vừa làm nhiều việc không lương hơn, vừa phải chịu áp lực tài chính lớn hơn so với khả năng kiếm tiền còn lại.

Do đó cần phân biệt bình đẳng về số tiền với công bằng về tổng gánh nặng.

Có thể xem đóng góp của một thành viên gồm ba lớp:

·         Đóng góp bằng tiền như tiền nhà, thực phẩm, học phí, hóa đơn và các khoản tiết kiệm chung

·         Đóng góp bằng công việc chăm sóc như trông trẻ, chăm người bệnh, đưa đón, thức đêm, chuẩn bị bữa ăn hoặc quản lý lịch khám

·         Đóng góp bằng chi phí cơ hội như giảm giờ làm, mất thu nhập, trì hoãn thăng tiến hoặc giảm khả năng tích lũy tài sản

Ba lớp này có quan hệ với nhau. Khi một người dành thêm thời gian cho chăm sóc, thời gian có thể dành cho lao động có trả lương thường giảm. Nếu chỉ nhìn vào thu nhập thấp hơn của họ rồi kết luận rằng họ “đóng góp ít hơn”, ta có nguy cơ bỏ qua chính nguyên nhân khiến thu nhập của họ thấp hơn.

Nguyên tắc phù hợp hơn là: người có trách nhiệm chăm sóc lớn hơn không nên tự động bị yêu cầu bù lại bằng một tỷ lệ tiền mặt tương đương với người có nhiều thời gian hơn để kiếm thu nhập.

Tuy nhiên, điều ngược lại cũng cần tránh. Công việc chăm sóc không phải một “tấm séc trắng” khiến mọi trách nhiệm tài chính của người chăm sóc mặc nhiên biến mất. Mức điều chỉnh vẫn phải dựa vào khối lượng chăm sóc thực tế, khả năng tài chính của cả hai bên và nguồn lực chung của gia đình.

Định giá công việc chăm sóc theo một khoảng hợp lý

Không tồn tại một con số duy nhất có thể phản ánh hoàn hảo giá trị của công việc chăm sóc. Nhưng có thể sử dụng một số thước đo để tạo ra mức tham chiếu đủ hợp lý cho việc ra quyết định.

Ghi nhận thời gian và cường độ chăm sóc

Bước đầu tiên không nhất thiết là quy mọi thứ thành tiền mà là xác định khối lượng công việc thực tế.

Nên tính cả những phần việc dễ bị bỏ sót:

·         Thời gian chăm sóc trực tiếp như cho ăn, tắm rửa, trông nom hoặc hỗ trợ sinh hoạt

·         Thời gian di chuyển để đưa đón, khám bệnh hoặc giải quyết nhu cầu của người được chăm sóc

·         Thời gian trực hoặc bị gián đoạn như thức đêm với trẻ nhỏ hay người bệnh

·         Công việc điều phối như đặt lịch, theo dõi thuốc, trao đổi với trường học hoặc cơ sở y tế

·         Mức hạn chế về thời gian khiến người chăm sóc khó nhận thêm ca làm, làm ngoài giờ hoặc nhận công việc đòi hỏi lịch linh hoạt

Không cần theo dõi từng phút trong thời gian dài. Một khoảng ghi nhận điển hình trong một hoặc vài tuần có thể đủ để phát hiện sự chênh lệch lớn và xây dựng một mức tham chiếu thực tế.

Dùng chi phí thay thế và chi phí cơ hội làm tham chiếu

Có hai cách lượng hóa đặc biệt hữu ích.

Chi phí thay thế trả lời câu hỏi: nếu người này không làm công việc chăm sóc, gia đình phải chi bao nhiêu để thuê người khác thực hiện phần việc tương đương?

Có thể biểu diễn đơn giản:

Giá trị chăm sóc tham chiếu = Số giờ chăm sóc × Chi phí thuê thay thế phù hợp tại địa phương

Cách này hữu ích vì nó biến một phần lao động không lương thành một chi phí mà hộ gia đình có thể quan sát trên thị trường.

Chi phí cơ hội lại hỏi: thành viên đó thực tế mất bao nhiêu khả năng kiếm tiền hoặc tích lũy vì phải chăm sóc?

Ví dụ, nếu một người giảm từ năm ngày làm việc xuống bốn ngày mỗi tuần vì trách nhiệm chăm sóc, phần thu nhập và quyền lợi mất đi là một tín hiệu quan trọng về chi phí kinh tế của việc chăm sóc.

Hai con số này không nên mặc nhiên cộng lại. Một phần chi phí cơ hội và chi phí thay thế có thể đang phản ánh cùng một gánh nặng dưới hai góc nhìn khác nhau. Cộng toàn bộ cả hai có thể dẫn đến đếm hai lần.

Cách thực tế hơn là dùng chúng như hai mốc tham chiếu, sau đó thống nhất một “tín dụng chăm sóc” phù hợp với hoàn cảnh gia đình.

Chuyển giá trị chăm sóc thành cách chia trách nhiệm tài chính

Việc công nhận công việc chăm sóc chỉ có ý nghĩa khi nó tác động đến cách phân bổ nguồn lực. Nếu mọi người đều thừa nhận rằng một người đang gánh phần lớn việc chăm sóc nhưng người đó vẫn phải trả tiền theo cơ chế cũ, sự công nhận đó chủ yếu mang tính tượng trưng.

Một điểm xuất phát hữu ích là chia chi phí chung theo khả năng tài chính, sau đó điều chỉnh cho trách nhiệm chăm sóc.

Giả sử hai thành viên có thu nhập ròng lần lượt là 30 triệu và 15 triệu đồng mỗi tháng. Chi phí chung là 24 triệu đồng. Nếu chỉ dùng tỷ lệ thu nhập 2:1, phần đóng góp ban đầu sẽ là:

·         Người A: 16 triệu đồng

·         Người B: 8 triệu đồng

Giả sử B đồng thời chịu phần lớn trách nhiệm chăm sóc và hai người, sau khi xem xét thời gian cùng chi phí thay thế, thống nhất ghi nhận phần chăm sóc tương đương một khoản điều chỉnh 5 triệu đồng mỗi tháng. Khi đó có thể giảm phần tiền mặt của B xuống 3 triệu đồng và tăng phần của A lên 21 triệu đồng.

Con số 5 triệu trong ví dụ không phải một chuẩn áp dụng cho mọi gia đình. Nó minh họa cách biến sự công nhận thành thay đổi thực tế trong dòng tiền.

Ba cách điều chỉnh thực tế

Tín dụng chăm sóc không nhất thiết chỉ được dùng để giảm hóa đơn. Có thể áp dụng bằng một hoặc kết hợp nhiều cách:

·         Giảm phần chi phí chung mà người chăm sóc phải đóng

·         Tăng phần chi phí chung của người có khả năng kiếm thu nhập cao hơn

·         Chuyển một phần ngân sách chung sang tiết kiệm hoặc đầu tư đứng tên người chăm sóc

Cách thứ ba đặc biệt quan trọng khi công việc chăm sóc kéo dài. Một người có thể không gặp khó khăn với tiền sinh hoạt trước mắt nhưng vẫn chịu thiệt hại lớn vì nhiều năm không thể đóng góp vào quỹ hưu trí, đầu tư hoặc tài sản cá nhân.

Nếu giá trị chăm sóc được thống nhất lớn hơn toàn bộ phần chi phí chung mà người chăm sóc đáng lẽ phải trả, không nhất thiết phải tạo ra một khoản “hóa đơn âm”. Phần chênh lệch có thể được chuyển thành đóng góp vào tiết kiệm dài hạn hoặc một khoản tài sản thuộc quyền kiểm soát của người chăm sóc, miễn là ngân sách gia đình cho phép.

Tránh đếm hai lần cùng một thiệt hại

Đây là điểm dễ sai nhất.

Giả sử một người đã giảm thu nhập đáng kể vì làm việc ít giờ hơn để chăm sóc. Nếu gia đình đã chia hóa đơn theo tỷ lệ thu nhập mới, một phần hậu quả của trách nhiệm chăm sóc đã được phản ánh trong tỷ lệ đó. Sau đó cộng toàn bộ phần thu nhập mất đi thêm một lần nữa dưới dạng tín dụng chăm sóc có thể tạo ra sự điều chỉnh quá mức.

Vì vậy nên xác định rõ mỗi cơ chế đang bù cho điều gì:

Tỷ lệ theo thu nhập xử lý khác biệt về khả năng trả tiền hiện tại.

Tín dụng chăm sóc xử lý giá trị của lao động không lương và phần gánh nặng chưa được phản ánh đầy đủ trong thu nhập.

Khoản bù tích lũy dài hạn xử lý hậu quả kéo dài đối với tài sản, nghề nghiệp và khả năng độc lập tài chính.

Tách ba vấn đề này giúp tránh việc một thiệt hại được tính nhiều lần hoặc một thiệt hại hoàn toàn không được tính.

Bù cả thiệt hại dài hạn, không chỉ hóa đơn của tháng hiện tại

Một thỏa thuận có thể trông công bằng về dòng tiền hàng tháng nhưng vẫn bất công trong mười năm.

Người dành nhiều thời gian chăm sóc thường có ít cơ hội hơn để tăng thu nhập, nhận công việc mới hoặc dành tiền cho tài sản cá nhân. Khi trách nhiệm chăm sóc kết thúc, khoảng cách đó không tự động biến mất.

Vì vậy nên xem xét ít nhất hai bảng cân đối: ngân sách hiện tại và vị thế tài chính dài hạn của từng người.

Bảo vệ khả năng tích lũy tài sản

Nếu gia đình có khả năng tiết kiệm, phần tích lũy không nên chỉ gắn với người đang kiếm nhiều tiền hơn.

Có thể thỏa thuận rằng ngân sách chung định kỳ đóng góp cho:

·         Tiết kiệm hoặc đầu tư dài hạn của người chăm sóc

·         Quỹ hưu trí hoặc mục tiêu tương đương nếu hệ thống tài chính phù hợp

·         Quỹ tái đào tạo hoặc quay lại thị trường lao động

·         Tài sản chung mà quyền lợi của cả hai bên được xác định rõ

Điểm quan trọng không phải tạo ra một khoản “tiền công” cho từng lần chăm sóc. Mục tiêu là ngăn việc phân công lao động phục vụ lợi ích chung của gia đình khiến một thành viên mất khả năng xây dựng an toàn tài chính riêng trong thời gian dài.

Duy trì một mức tự chủ tài chính cá nhân

Sau khi chi phí thiết yếu và mục tiêu chung được đáp ứng, mỗi người nên có một phần tiền mà họ có thể tự quản lý trong phạm vi đã thống nhất.

Người không có thu nhập hoặc có thu nhập thấp vì đang chăm sóc không nên phải xin phép cho từng khoản chi cá nhân hợp lý chỉ vì đóng góp của họ không thể hiện trên bảng lương.

Một cơ chế ngân sách tốt vì thế không chỉ phân chia nghĩa vụ. Nó còn phân chia quyền tiếp cận nguồn lực.

Nếu một thành viên kiểm soát gần như toàn bộ tiền, tài khoản và quyết định tài chính chỉ vì họ là người có thu nhập, vấn đề đã vượt khỏi câu hỏi đơn giản về tỷ lệ chia hóa đơn. Khi đó việc điều chỉnh một vài con số sẽ không giải quyết được sự mất cân bằng về quyền quyết định.

Thiết lập cơ chế thỏa thuận và rà soát thay vì quyết định một lần

Trách nhiệm chăm sóc thay đổi theo thời gian. Trẻ sơ sinh có nhu cầu khác trẻ đi học; người bệnh có thể hồi phục hoặc cần hỗ trợ nhiều hơn; một người có thể quay lại làm việc toàn thời gian sau một giai đoạn chăm sóc tập trung.

Vì vậy, một tỷ lệ được xem là công bằng hôm nay có thể không còn phù hợp sáu tháng sau.

Một quy trình đơn giản có thể gồm:

1.    Xác định các chi phí chung và mục tiêu tài chính chung

2.    Ghi nhận thu nhập khả dụng của từng người

3.    Liệt kê phần việc chăm sóc và mức độ hạn chế thời gian của mỗi người

4.    Chọn cách tham chiếu giá trị chăm sóc

5.    Quyết định phần điều chỉnh trách nhiệm tiền mặt

6.    Kiểm tra ảnh hưởng đến tiết kiệm và tài sản dài hạn của từng người

7.    Đặt thời điểm rà soát lại thỏa thuận

Khi rà soát, không chỉ hỏi ai đã trả nhiều tiền hơn. Nên kiểm tra bốn câu hỏi:

·         Tổng thời gian và gánh nặng chăm sóc có còn chênh lệch nhiều không

·         Một người có đang hy sinh cơ hội thu nhập đáng kể cho trách nhiệm chung không

·         Sau chi phí chung, cả hai có còn mức tự chủ tài chính hợp lý không

·         Khoảng cách tài sản dài hạn có đang tăng do sự phân công chăm sóc không

Cách làm này tốt hơn việc liên tục tranh luận từng việc nhỏ. Hai người thống nhất nguyên tắc và cơ chế trước, rồi chỉ điều chỉnh khi điều kiện thực tế thay đổi.

Một điều cũng cần được xác định rõ: đâu là công việc chăm sóc phục vụ trách nhiệm chung và đâu là lựa chọn cá nhân. Nếu một người tự nguyện nhận thêm một hoạt động mà người kia không đồng ý là cần thiết, không nên mặc nhiên coi toàn bộ thời gian đó là nghĩa vụ tài chính mà bên còn lại phải bù.

Không nên cố biến mọi phút chăm sóc thành một khoản tiền phải thanh toán

Lượng hóa giúp nhìn thấy giá trị của công việc chăm sóc, nhưng lượng hóa quá mức có thể tạo ra một vấn đề khác: biến quan hệ hợp tác thành hệ thống chấm công.

Giá thị trường của một giờ chăm sóc cũng không phản ánh đầy đủ mọi khía cạnh. Một giờ thức đêm với người bệnh, một giờ chờ trong trạng thái phải luôn sẵn sàng và một giờ chăm sóc thông thường có cùng thời lượng nhưng không tạo ra cùng mức gánh nặng. Ngược lại, không phải toàn bộ thời gian một người ở nhà đều là thời gian chăm sóc cần được tính.

Do đó, con số nên được sử dụng như công cụ hỗ trợ sự công bằng, không phải như lời giải tuyệt đối.

Trong thực tế, ba nguyên tắc có giá trị hơn việc cố tìm một mức giá hoàn hảo:

·         Không để một người vừa chịu phần lớn chăm sóc vừa chịu nghĩa vụ tiền mặt không tương xứng

·         Không để trách nhiệm chăm sóc chung làm một người mất khả năng tích lũy tài sản trong thời gian dài mà không có cơ chế bù đắp

·         Không dùng thu nhập cao hơn như lý do duy nhất để có nhiều quyền quyết định tài chính hơn

Cũng cần xét đến giới hạn ngân sách. Trong một gia đình có tổng thu nhập thấp, người còn lại có thể không đủ khả năng “bù” toàn bộ giá trị kinh tế của công việc chăm sóc. Khi đó công bằng không có nghĩa phải tạo ra số tiền mà gia đình không sở hữu. Mục tiêu chuyển sang phân bổ phần nguồn lực hiện có sao cho gánh nặng, quyền tiếp cận tiền và rủi ro dài hạn không dồn quá mức lên một người.

Nếu có thể giảm tổng tải chăm sóc bằng dịch vụ bên ngoài, chia lại nhiệm vụ hoặc điều chỉnh lịch làm việc, đó cũng là một phần của bài toán. Đôi khi giải pháp công bằng nhất không phải chuyển thêm tiền từ người này sang người kia mà là giảm chính lượng công việc không lương mà một người đang phải gánh.

Một cách tính hợp lý vì thế không bắt đầu từ câu hỏi “công việc chăm sóc đáng giá chính xác bao nhiêu tiền?”, mà từ câu hỏi “sự phân công hiện tại đang tạo ra gánh nặng và cơ hội kinh tế khác nhau như thế nào?”.

Có thể dùng thời gian chăm sóc, chi phí thuê thay thế và thu nhập bị mất làm các mốc tham chiếu; sau đó chuyển phần chênh lệch thành tỷ lệ đóng góp tiền mặt thấp hơn, tích lũy tài sản cho người chăm sóc hoặc cả hai. Đồng thời cần tránh đếm hai lần cùng một thiệt hại và rà soát lại khi điều kiện thay đổi.

Công bằng trong trách nhiệm tài chính và công việc chăm sóc vì thế không nhất thiết là mỗi người bỏ ra cùng một số tiền hoặc cùng một số giờ. Công bằng là khi tổng đóng góp, khả năng kiếm thu nhập, quyền tiếp cận nguồn lực và rủi ro tài chính dài hạn của mỗi người đều được tính đến trong cùng một hệ thống.