Cách đánh giá đóng góp tài chính gia đình toàn diện

Vì vậy, muốn đánh giá công bằng cần tách ít nhất ba câu hỏi: người đó có khả năng tài chính đến đâu, bao nhiêu nguồn lực thực tế đã được đưa vào gia đình và họ đang đảm nhận những phần việc hoặc rủi ro nào có giá trị kinh tế nhưng không xuất hiện trên bảng lương.

Tách thu nhập khỏi mức tiền thực sự phục vụ gia đình

Sai lệch phổ biến nhất khi đánh giá đóng góp tài chính là lấy lương của hai người ra so sánh trực tiếp. Cách này dễ đo nhưng chưa trả lời được câu hỏi quan trọng hơn: bao nhiêu tiền từ thu nhập đó thực sự được sử dụng cho nhu cầu chung?

Giả sử một người có thu nhập 40 triệu đồng/tháng và người còn lại 25 triệu đồng/tháng. Nếu chỉ nhìn thu nhập, người thứ nhất tạo ra 61,5% tổng thu nhập của hai người. Tuy nhiên, tỷ lệ này chưa phải tỷ lệ đóng góp.

Cần xem tiền sau thuế và các nghĩa vụ cá nhân hợp lý được phân bổ như thế nào cho:

·         Chi phí nhà ở

·         Điện, nước, thực phẩm và đi lại chung

·         Chi phí nuôi con hoặc chăm sóc thành viên phụ thuộc

·         Y tế và bảo hiểm phục vụ gia đình

·         Quỹ dự phòng

·         Tiết kiệm cho mục tiêu chung

·         Thanh toán các nghĩa vụ tài chính chung

Ví dụ giả định, người thu nhập 40 triệu đưa 15 triệu vào ngân sách chung, còn người thu nhập 25 triệu đưa 14 triệu. Khoảng cách về thu nhập là 15 triệu nhưng khoảng cách về dòng tiền trực tiếp dành cho gia đình chỉ còn 1 triệu.

Điều này không có nghĩa ai dành tỷ lệ thu nhập cao hơn luôn đóng góp tốt hơn. Một người có thể đang phải trả khoản nợ phát sinh trước quan hệ, hỗ trợ cha mẹ theo thỏa thuận hoặc chịu chi phí nghề nghiệp cần thiết. Những khoản này cần được xác định rõ để tránh biến phép đo đóng góp thành phép so sánh thiếu bối cảnh.

Một chỉ số hữu ích hơn thu nhập tuyệt đối là:

Tỷ lệ đóng góp tiền mặt = Số tiền thực tế dành cho nhu cầu chung / Nguồn tiền khả dụng của cá nhân

Chỉ số này cho biết mức độ chuyển hóa khả năng kiếm tiền thành nguồn lực phục vụ gia đình. Tuy nhiên, đây vẫn chỉ là một phần của bức tranh.

Định giá lao động không lương và công việc chăm sóc

Một gia đình không chỉ vận hành bằng tiền. Nấu ăn, đưa đón con, chăm người ốm, dọn dẹp, mua sắm, xử lý việc trường học và hàng loạt công việc khác đều tiêu tốn thời gian. Nếu không có thành viên trong gia đình thực hiện, nhiều công việc trong số đó phải được thuê bên ngoài hoặc khiến người còn lại phải giảm thời gian làm việc.

Vì vậy, lao động không lương có giá trị kinh tế dù không tạo ra khoản thu nhập được chuyển vào tài khoản.

Có hai cách nhìn hữu ích.

Giá thay thế

Hãy đặt câu hỏi: nếu gia đình không tự làm công việc này thì phải chi bao nhiêu để thuê người khác thực hiện?

Ví dụ giả định, một thành viên dành trung bình 50 giờ mỗi tháng cho việc chăm trẻ và các công việc gia đình có thể thuê ngoài. Nếu chi phí thay thế phù hợp tại nơi sinh sống là 80.000 đồng/giờ thì giá trị quy đổi tham khảo là:

50 × 80.000 = 4 triệu đồng/tháng

Đây không phải “mức lương” mà người đó phải được trả. Nó là cách lượng hóa một nguồn lực kinh tế vốn dễ bị bỏ qua khi chỉ nhìn vào thu nhập.

Chi phí cơ hội về thời gian

Một góc nhìn khác là xem người thực hiện công việc gia đình đã từ bỏ cơ hội nào để dành thời gian cho việc đó.

Nếu một người giảm giờ làm, từ chối tăng ca hoặc tạm dừng công việc để chăm con, hậu quả kinh tế có thể không chỉ nằm ở vài giờ lao động hiện tại. Nó còn có thể ảnh hưởng tới thu nhập, kinh nghiệm nghề nghiệp và khả năng phát triển công việc.

Tuy nhiên, không nên cộng máy móc cả giá thay thế và toàn bộ chi phí cơ hội cho cùng một giờ lao động, vì dễ tính trùng một đóng góp. Mục tiêu của việc quy đổi là làm cho đóng góp vô hình trở nên có thể nhìn thấy, không phải tạo ra một con số tuyệt đối chính xác.

Tính chi phí cơ hội và phần thu nhập đã hy sinh

Đóng góp đôi khi thể hiện ở khoản tiền một người không còn kiếm được vì lựa chọn phục vụ nhu cầu chung của gia đình.

Các tình huống thường gặp gồm giảm giờ làm để chăm con, chuyển đến nơi có cơ hội nghề nghiệp kém hơn để hỗ trợ công việc của bạn đời, nghỉ việc trong một giai đoạn chăm sóc người thân hoặc từ chối một vị trí đòi hỏi thời gian mà gia đình không thể đáp ứng.

Giả sử trước khi có con, hai người lần lượt kiếm 30 và 28 triệu đồng/tháng. Sau đó, một người giảm thời gian làm việc và thu nhập còn 18 triệu để đảm nhận phần lớn việc chăm trẻ.

Nếu sau đó chỉ so sánh 30 triệu với 18 triệu rồi kết luận người kiếm 30 triệu “đóng góp nhiều hơn”, phép so sánh đã bỏ qua nguyên nhân khiến thu nhập của người còn lại giảm. Một phần chênh lệch 12 triệu có thể chính là hậu quả của sự phân công trách nhiệm trong gia đình.

Điểm quan trọng ở đây là phân biệt:

Khả năng tạo thu nhập thấp hơn do lựa chọn cá nhân và thu nhập thấp hơn vì đang gánh một trách nhiệm chung.

Hai trường hợp không nên được đánh giá giống nhau.

Chi phí cơ hội cũng cần có giới hạn. Không phải mọi khoản thu nhập “có thể đã kiếm được” đều nên được tính thành đóng góp. Một cơ hội nghề nghiệp chưa chắc chắn hoặc một mức lương hoàn toàn giả định không phải cơ sở tốt. Nên ưu tiên những thay đổi có thể xác định tương đối rõ, chẳng hạn giảm số giờ làm thực tế, nghỉ việc có nguyên nhân trực tiếp hoặc bỏ một cơ hội cụ thể vì trách nhiệm gia đình.

Ghi nhận rủi ro, tài sản và nghĩa vụ tài chính dài hạn

Dòng tiền hàng tháng chưa phản ánh toàn bộ đóng góp. Có những quyết định không tạo lợi ích ngay nhưng làm thay đổi mức an toàn tài chính của cả gia đình trong nhiều năm.

Ví dụ, một người có thể dành phần đáng kể thu nhập để:

·         Xây dựng quỹ dự phòng chung

·         Thanh toán nợ chung

·         Đóng bảo hiểm phục vụ bảo vệ gia đình

·         Tích lũy cho giáo dục của con

·         Góp vốn mua nhà hoặc tài sản chung

·         Dành tiền cho các mục tiêu dài hạn đã thống nhất

Nếu chỉ tính người trực tiếp thanh toán hóa đơn hàng tháng, các khoản này rất dễ bị đánh giá thấp.

Cần đồng thời xem xét ai đang chịu rủi ro. Một thành viên có thể đứng tên khoản vay, dùng tài sản riêng làm nguồn vốn ban đầu hoặc duy trì phần dự phòng để gia đình có khả năng ứng phó khi thu nhập bị gián đoạn. Đây là trách nhiệm tài chính khác với việc trả tiền sinh hoạt nhưng vẫn có ảnh hưởng trực tiếp đến độ bền của tài chính gia đình.

Tuy nhiên, đứng tên một tài sản không mặc nhiên đồng nghĩa với đóng góp lớn hơn. Cần phân biệt quyền sở hữu pháp lý với nguồn lực thực tế đã bỏ ra. Tương tự, trả một khoản nợ cá nhân không nên tự động được tính thành đóng góp chung nếu khoản nợ đó không phục vụ gia đình.

Cách đánh giá phù hợp là truy ngược mỗi khoản tiền hoặc nghĩa vụ về câu hỏi:

Nguồn lực hoặc rủi ro này có trực tiếp phục vụ mục tiêu chung của gia đình hay không?

Nếu có, nó thuộc bức tranh đóng góp. Nếu chỉ phục vụ lợi ích riêng của một cá nhân, cần tách ra.

Đánh giá công việc quản trị tài chính trong gia đình

Một dạng đóng góp khác thường không được nhìn thấy là công việc tổ chức và quản lý tài chính.

Việc lập ngân sách, theo dõi hóa đơn, kiểm tra khoản vay, so sánh phương án bảo hiểm, chuẩn bị tiền học, duy trì quỹ dự phòng hay nhắc các mốc thanh toán đều tiêu tốn thời gian và khả năng ra quyết định.

Giá trị của phần việc này không nằm ở việc “cầm tiền” mà ở cơ chế tác động của nó: quản trị tốt giúp nguồn lực hiện có được phân bổ theo mục tiêu đã thống nhất và giảm những sai sót có thể tạo ra chi phí.

Do đó, khi đánh giá đóng góp nên ghi nhận cả:

·         Khối lượng công việc quản lý

·         Mức độ trách nhiệm

·         Tần suất phải theo dõi và ra quyết định

·         Hậu quả nếu công việc đó không được thực hiện

Không cần cố quy tất cả thành một mức tiền chính xác. Với loại đóng góp này, việc ghi nhận số giờ và phạm vi trách nhiệm thường hữu ích hơn việc gán một mức giá tùy ý.

Cũng cần tránh nhầm giữa quản trị tài chính và kiểm soát tài chính. Người quản lý ngân sách không vì thế có quyền đơn phương quyết định mọi khoản chi hoặc hạn chế khả năng tiếp cận tiền của thành viên khác. Đóng góp nằm ở công việc tạo giá trị cho gia đình, không nằm ở quyền kiểm soát người khác.

Lập bảng điểm đóng góp dựa trên năng lực và trách nhiệm

Không có một phép tính duy nhất có thể biến toàn bộ đóng góp trong gia đình thành một con số hoàn toàn khách quan. Một cách thực tế hơn là lập bảng đánh giá theo nhiều chiều và chỉ lượng hóa những thành phần có cơ sở tương đối rõ.

Có thể chia thành năm nhóm:

1.    Tiền trực tiếp: Chi phí chung, tiết kiệm và nghĩa vụ chung mà mỗi người thực tế chi trả

2.    Lao động không lương: Thời gian dành cho việc nhà, chăm sóc và các nhiệm vụ có thể phải thuê ngoài

3.    Chi phí cơ hội: Thu nhập hoặc cơ hội nghề nghiệp thực tế bị giảm vì trách nhiệm chung

4.    Đóng góp dài hạn và rủi ro: Quỹ dự phòng, tài sản chung, nợ chung và trách nhiệm bảo vệ tài chính

5.    Quản trị: Công việc lập kế hoạch, theo dõi và tổ chức tài chính của hộ gia đình

Sau đó cần đặt các khoản đóng góp này bên cạnh khả năng của từng người.

Ví dụ giả định, một người có 40 triệu đồng tiền khả dụng và đóng góp trực tiếp 20 triệu, trong khi người kia có 24 triệu và đóng góp 15 triệu. Xét theo tiền tuyệt đối, người thứ nhất đóng nhiều hơn. Nhưng tỷ lệ nguồn lực dành cho gia đình lần lượt là 50% và 62,5%.

Nếu người thứ hai đồng thời đảm nhận phần lớn công việc chăm con thì kết luận “người thứ nhất đóng góp nhiều hơn vì bỏ ra 20 triệu” sẽ chưa đầy đủ.

Ngược lại, cũng không nên sử dụng lao động không lương để tự động xóa bỏ mọi chênh lệch tiền mặt. Nếu một người vừa chịu phần lớn chi phí vừa làm phần lớn việc gia đình, bảng đánh giá phải thể hiện được sự mất cân bằng đó.

Một quy trình đánh giá thực tế có thể thực hiện theo bốn bước:

1.    Xác định tổng nhu cầu chung: Ghi rõ chi phí hiện tại, tiết kiệm, mục tiêu dài hạn và công việc cần để gia đình vận hành

2.    Ghi nhận đóng góp thực tế: Không bắt đầu bằng câu hỏi ai kiếm bao nhiêu mà bằng câu hỏi ai đang cung cấp nguồn lực gì

3.    Chuẩn hóa theo khả năng: So sánh mức đóng góp với thu nhập khả dụng, thời gian, sức khỏe và trách nhiệm mà từng người thực tế có thể đảm nhận

4.    Kiểm tra sự cân bằng theo thời gian: Một tháng riêng lẻ có thể không phản ánh đúng giai đoạn mang thai, thất nghiệp, học tập, bệnh tật hoặc chăm sóc con nhỏ

Điểm cần tìm không nhất thiết là tỷ lệ 50/50. Công bằng và bằng nhau là hai khái niệm khác nhau. Hai người có năng lực tài chính và trách nhiệm chăm sóc khác nhau có thể tạo ra một phân bổ hợp lý dù số tiền đóng góp không bằng nhau.

Một bảng đánh giá tốt vì thế không hỏi đơn thuần “ai đưa nhiều tiền hơn?”, mà hỏi ba câu cùng lúc:

·         Mỗi người có nguồn lực nào

·         Mỗi người thực tế dành bao nhiêu nguồn lực đó cho gia đình

·         Việc phân bổ hiện tại có tương xứng với khả năng và trách nhiệm của hai bên hay không

Đây cũng là cách hạn chế hai sai lầm đối lập: đánh giá thấp người làm nhiều công việc không lương và đánh giá thấp người đang gánh phần lớn nghĩa vụ tiền mặt hoặc rủi ro tài chính.

Để đánh giá đóng góp tài chính gia đình toàn diện, thu nhập chỉ nên được xem là một dữ liệu đầu vào chứ không phải kết luận. Cần xem tiền thực tế dành cho nhu cầu chung, lao động không lương, chi phí cơ hội, trách nhiệm dài hạn, rủi ro tài chính và công việc quản trị; sau đó đặt tất cả những yếu tố đó trong tương quan với khả năng thực tế của từng người.

Cách tiếp cận này không nhằm xác định ai “có giá trị hơn”. Nó giúp trả lời một câu hỏi cụ thể hơn và hữu ích hơn: nguồn lực và trách nhiệm của gia đình hiện đang được phân chia như thế nào, và phép đánh giá đó đã ghi nhận đầy đủ những đóng góp có giá trị kinh tế nhưng không xuất hiện trên bảng lương hay chưa.