Quyền riêng tư tin nhắn của con nên được tôn trọng thế nào?

Vì vậy, quyền riêng tư và an toàn không phải hai lựa chọn loại trừ nhau. Điểm cân bằng nằm ở mức độ can thiệp: trẻ càng có khả năng tự nhận biết rủi ro và xử lý tình huống, không gian riêng tư càng nên được mở rộng; khi xuất hiện dấu hiệu nguy hiểm cụ thể, cha mẹ có thể cần can thiệp nhiều hơn nhưng vẫn nên giới hạn việc kiểm tra vào mục đích bảo vệ.

Con có quyền giữ riêng cuộc trò chuyện với bạn bè

Có. Ở góc độ quyền trẻ em, giao tiếp riêng tư thuộc phạm vi đời tư cần được tôn trọng. Điều 16 của Công ước về Quyền trẻ em bảo vệ đời tư, gia đình, nhà ở và thư tín của trẻ trước sự can thiệp tùy tiện hoặc trái pháp luật. Trong môi trường số, nguyên tắc này vẫn tiếp tục được áp dụng.

Điều đó có ý nghĩa thực tế quan trọng: việc một người là cha hoặc mẹ không tự động biến mọi tin nhắn của con thành thông tin phải được mở cho người lớn xem. Một cuộc trò chuyện thông thường với bạn bè có thể chứa tâm sự, mâu thuẫn nhỏ, cảm xúc, câu chuyện của người bạn hoặc những thử nghiệm xã hội rất bình thường trong quá trình trưởng thành.

Tôn trọng không gian đó giúp trẻ học một kỹ năng rộng hơn quyền giữ bí mật: quản lý đời tư của chính mình. UNICEF khuyến nghị cha mẹ giúp trẻ hiểu quyền riêng tư từ sớm và, với trẻ lớn hơn hoặc thanh thiếu niên, nên để trẻ tham gia vào những quyết định liên quan đến quyền riêng tư trực tuyến của chính mình.

Nhưng “có quyền riêng tư” không đồng nghĩa với “mọi cuộc trò chuyện đều bất khả xâm phạm trong mọi hoàn cảnh”. Quyền của trẻ phải được đặt cùng trách nhiệm bảo vệ trẻ khỏi bạo lực, lạm dụng và các nguy cơ nghiêm trọng khác.

Tuổi và mức trưởng thành quyết định mức riêng tư phù hợp

Không có một mức giám sát duy nhất phù hợp với mọi trẻ. Cách tiếp cận theo quyền trẻ em đặt trọng tâm vào năng lực đang phát triển của trẻ: khi khả năng hiểu, đánh giá và tự bảo vệ tăng lên, trẻ có thể dần đảm nhận nhiều trách nhiệm hơn đối với các quyền và quyết định của mình.

Với trẻ nhỏ mới bắt đầu nhắn tin hoặc sử dụng nền tảng trực tuyến, cha mẹ thường cần tham gia trực tiếp hơn: cùng cài đặt quyền riêng tư, giải thích thông tin nào không nên chia sẻ, hướng dẫn cách nhận diện người lạ và xây dựng quy tắc sử dụng thiết bị. UNICEF cũng xem parental controls là một công cụ có thể hỗ trợ bảo vệ trẻ nhỏ, bên cạnh việc giáo dục kỹ năng số.

Khi con lớn hơn và đã chứng minh được khả năng xử lý tình huống, mô hình phù hợp nên chuyển dần từ kiểm tra nội dung sang thống nhất nguyên tắc. Cha mẹ có thể biết con sử dụng nền tảng nào, trao đổi về những rủi ro cần báo cho người lớn và duy trì khả năng hỗ trợ khi cần, mà không nhất thiết phải đọc từng cuộc trò chuyện.

UNICEF khuyến nghị với thanh thiếu niên, cha mẹ nên trao đổi về mối quan tâm của mình, lắng nghe quan điểm của con và tìm cách trao cho con trách nhiệm phù hợp với độ tuổi khi kinh nghiệm trực tuyến tăng lên.

Như vậy, tuổi chỉ là một chỉ dấu. Mức trưởng thành thực tế — khả năng nhận biết lừa đảo, từ chối áp lực, bảo vệ thông tin cá nhân, xử lý xung đột và tìm người lớn hỗ trợ — mới là yếu tố quan trọng để xác định con cần bao nhiêu quyền tự chủ.

Khi nào an toàn có thể biện minh cho việc kiểm tra tin nhắn

Ranh giới thay đổi khi cha mẹ có căn cứ cụ thể cho thấy con có thể đang gặp nguy hiểm, thay vì chỉ có sự tò mò hoặc lo lắng chung chung.

Một số tín hiệu có thể làm tăng nhu cầu can thiệp là con cho biết mình bị đe dọa hoặc quấy rối; có người trực tuyến gây áp lực buộc con gửi thông tin, hình ảnh hoặc giữ bí mật đáng ngờ; con trở nên hoảng sợ rõ rệt sau một số tương tác; hoặc xuất hiện thông tin khiến cha mẹ có cơ sở hợp lý để lo về bạo lực, lạm dụng hay một nguy cơ nghiêm trọng khác. UNICEF khuyến nghị trẻ nên báo cho người lớn đáng tin cậy khi một trải nghiệm trực tuyến khiến mình buồn, khó chịu hoặc sợ hãi, đồng thời lưu ý rằng trẻ có thể gặp quấy rối hoặc lạm dụng từ cả những người chúng đã “biết”.

Tuy nhiên, có rủi ro không có nghĩa mọi hình thức giám sát đều trở nên hợp lý. Câu hỏi tiếp theo phải là: cần biết thông tin nào để xử lý nguy cơ đó?

Nếu vấn đề chỉ liên quan đến một tài khoản hoặc một cuộc trò chuyện, việc kiểm tra có thể giới hạn ở đúng phần cần thiết thay vì đọc toàn bộ lịch sử tin nhắn. Nếu có thể giải quyết bằng cách để con tự mở đoạn trao đổi liên quan, đó thường là biện pháp ít xâm phạm hơn việc bí mật kiểm tra cả thiết bị.

Cách tiếp cận này phù hợp với nguyên tắc rộng hơn rằng quyền an toàn không nên tự động lấn át các quyền khác của trẻ. Các chuyên gia được UNICEF Innocenti tham vấn năm 2025 nhấn mạnh nhu cầu cân nhắc đồng thời quyền riêng tư, sự tham gia, quyền biểu đạt và an toàn, thay vì sử dụng “lợi ích tốt nhất” như một lý do bao trùm để hạn chế các quyền còn lại.

Đọc trộm thường xuyên khác với can thiệp vì nguy cơ cụ thể

Hai hành vi này có thể cùng mang hình thức “xem điện thoại”, nhưng cơ sở và mức độ xâm phạm rất khác nhau.

Giám sát thường xuyên xuất phát từ giả định rằng cha mẹ phải biết nội dung con nói với ai, bất kể có vấn đề hay không. Cách này khiến quyền riêng tư trở thành ngoại lệ: con chỉ được riêng tư khi người lớn chưa muốn kiểm tra.

Can thiệp có mục tiêu thì ngược lại. Mặc định con được có không gian riêng; cha mẹ chỉ thu hẹp không gian đó khi xuất hiện một lý do bảo vệ đủ mạnh, và chỉ trong phạm vi cần thiết.

Sự khác biệt này quan trọng vì giám sát quá rộng có thể tạo một tác dụng ngược: trẻ lo rằng báo một vấn đề sẽ dẫn đến việc bị tước điện thoại, kiểm tra toàn bộ tin nhắn hoặc hạn chế mạnh hoạt động trực tuyến, từ đó có thể ngại tìm người lớn giúp đỡ. UNICEF Innocenti ghi nhận rằng trẻ có thể do dự báo cáo tổn hại vì sợ bị hạn chế, và khuyến nghị cách giám sát mang tính hỗ trợ hơn.

Do đó, mục tiêu của cha mẹ không nên là xây dựng một hệ thống trong đó “không có gì con có thể giấu”, mà là một mối quan hệ trong đó khi có điều nguy hiểm, con đủ tin tưởng để nói ra.

Cha mẹ có thể đặt giới hạn mà không cần đọc từng tin nhắn

Bảo đảm an toàn trực tuyến không nhất thiết đồng nghĩa với tiếp cận nội dung trò chuyện.

Nhiều biện pháp ít xâm phạm hơn có thể được áp dụng trước: cùng con thiết lập quyền riêng tư của tài khoản, giới hạn người có thể liên hệ, kiểm tra quyền truy cập vị trí, camera và danh bạ, sử dụng các tính năng an toàn phù hợp với độ tuổi và thống nhất những tình huống bắt buộc phải tìm người lớn hỗ trợ. UNICEF khuyến nghị cha mẹ kiểm tra quyền riêng tư và bảo mật của thiết bị, ứng dụng, trò chơi và nền tảng mà trẻ sử dụng, đồng thời giúp trẻ phát triển khả năng tự điều hướng môi trường số một cách có trách nhiệm.

Một thỏa thuận gia đình hiệu quả có thể tập trung vào rủi ro, thay vì yêu cầu con giao toàn bộ nội dung riêng tư. Chẳng hạn, con cần báo người lớn khi:

·         Có người đe dọa, tống tiền hoặc quấy rối

·         Có người yêu cầu gửi hình ảnh, thông tin cá nhân hoặc làm điều khiến con khó chịu

·         Một người trực tuyến muốn con giữ bí mật về mối quan hệ với họ

·         Con cảm thấy sợ hãi, bị ép buộc hoặc không biết cách thoát khỏi tình huống

UNICEF cũng khuyến nghị các cuộc trò chuyện cởi mở về việc trẻ giao tiếp với ai, những gì trẻ chia sẻ trực tuyến và cách phản ứng nếu gặp tình huống khiến mình khó chịu.

Cách làm này duy trì được hai tầng bảo vệ: trẻ có đời tư trong những quan hệ bình thường, nhưng biết rõ đâu là ngưỡng mà sự hỗ trợ của người lớn cần được kích hoạt.

Nếu thực sự cần kiểm tra, nên can thiệp ở mức tối thiểu cần thiết

Khi nguy cơ đủ nghiêm trọng để việc kiểm tra trở nên cần thiết, cách thực hiện vẫn ảnh hưởng đến mức độ tôn trọng quyền của trẻ.

Trừ trường hợp việc thông báo trước có thể làm tăng nguy hiểm tức thời, nên ưu tiên nói rõ với con điều cha mẹ đang lo lắng, thông tin nào cần được xem và mục đích của việc kiểm tra. Cho con cơ hội giải thích hoặc tự mở nội dung liên quan giúp trẻ vẫn có tiếng nói trong một quyết định trực tiếp ảnh hưởng đến đời tư của mình.

Phạm vi kiểm tra cũng nên gắn với chính nguy cơ cần xác minh. Nếu cần xem đoạn trao đổi với một tài khoản cụ thể, không có lý do mặc nhiên phải đọc cả những cuộc nói chuyện với bạn thân, nhóm lớp và người khác. Khi nguy cơ đã được giải quyết, mức giám sát tăng cường cũng nên được xem xét lại thay vì biến thành trạng thái vĩnh viễn.

Nguyên tắc này đặc biệt quan trọng với thanh thiếu niên. UNICEF cho rằng các công cụ an toàn cần nhạy cảm với hoàn cảnh hơn để vừa hỗ trợ bảo vệ vừa tôn trọng quyền tự chủ và các mối quan hệ của trẻ vị thành niên.

Đồng thời, quyền riêng tư của con không chỉ bị ảnh hưởng bởi cha mẹ. Trẻ còn cần được học rằng người khác cũng có quyền riêng tư: không tự ý đăng nhập tài khoản, dùng điện thoại hoặc chia sẻ thông tin, hình ảnh của người khác khi chưa được phép.

Con có quyền giữ riêng những cuộc trò chuyện trực tuyến thông thường với bạn bè; quyền đó nên được mở rộng dần theo khả năng tự bảo vệ và mức trưởng thành của con. Cha mẹ vẫn có trách nhiệm bảo vệ khi xuất hiện nguy cơ đáng kể, nhưng việc bảo vệ không tạo ra một quyền kiểm tra vô hạn.

Một nguyên tắc thực tế là: mặc định tôn trọng riêng tư, phòng ngừa bằng giáo dục và quy tắc an toàn, chỉ kiểm tra khi có căn cứ đủ mạnh, chỉ xem phần cần thiết và trả lại không gian riêng tư khi nguy cơ qua đi. Cách tiếp cận này giữ được cả hai điều trẻ cần để trưởng thành trong môi trường số: một vùng riêng tư để phát triển tính tự chủ và một người lớn đáng tin cậy sẵn sàng can thiệp khi an toàn thực sự bị đe dọa.