Phân chia trách nhiệm tài chính với con cái giữa cha mẹ

Cách tiếp cận này đặc biệt quan trọng khi thu nhập của hai bên chênh lệch, một người dành nhiều thời gian hơn cho việc chăm con hoặc cha mẹ sống ở hai hộ gia đình khác nhau. OECD cũng lưu ý rằng chi phí nuôi trẻ chịu ảnh hưởng đáng kể bởi cấu trúc hộ gia đình; gia đình một cha/mẹ có thể chịu áp lực cao hơn do mất lợi thế chia sẻ thời gian, nguồn lực và một số khoản chi cố định của hộ hai người lớn.

Trách nhiệm tài chính với con cái không nhất thiết phải chia 50/50

Một cách chia 50/50 có ưu điểm là đơn giản, dễ tính và có vẻ bình đẳng. Tuy nhiên, nó chỉ thực sự hợp lý khi khả năng tài chính và mức độ đóng góp bằng thời gian của hai cha mẹ tương đối tương đồng.

Ví dụ, nếu một người có thu nhập 30 triệu đồng mỗi tháng còn người kia có thu nhập 10 triệu đồng, việc yêu cầu mỗi bên thanh toán một nửa toàn bộ chi phí của con có thể tạo ra gánh nặng rất khác nhau. Cùng khoản đóng 5 triệu đồng nhưng tương ứng khoảng 17% thu nhập của người thứ nhất và 50% của người thứ hai.

Vì thế, nên phân biệt bình đẳng về số tiền với công bằng về trách nhiệm. Một mô hình công bằng thường xem xét đồng thời:

·         Nhu cầu thiết yếu và hợp lý của con

·         Thu nhập và khả năng tài chính thực tế của từng người

·         Thời gian mỗi người trực tiếp chăm sóc con

·         Những khoản một bên đã thanh toán trực tiếp

·         Chi phí cố định phát sinh do phải duy trì nơi ở, đồ dùng hoặc điều kiện chăm sóc cho con

·         Những thay đổi lớn về thu nhập hoặc nhu cầu của trẻ

Cách nhìn này cũng tương thích với nguyên tắc được áp dụng khi giải quyết cấp dưỡng sau ly hôn tại Việt Nam: nếu cha mẹ không thỏa thuận được, mức cấp dưỡng được xem xét dựa trên thu nhập, khả năng thực tế của người có nghĩa vụ và nhu cầu thiết yếu của người được cấp dưỡng, chứ không mặc nhiên áp dụng tỷ lệ 50/50.

Trước khi chia tiền, cần xác định đúng tổng chi phí dành cho con

Nếu không biết tổng chi phí thực tế, mọi tỷ lệ phân chia đều dễ trở thành cảm tính. Cha mẹ nên bắt đầu bằng một ngân sách riêng dành cho con thay vì tranh luận ngay về việc ai phải trả bao nhiêu.

Ngân sách này nên tính cả những khoản dễ nhìn thấy lẫn những khoản thường bị bỏ quên. Chi phí ăn uống, học phí hoặc quần áo khá dễ nhận biết, nhưng việc nuôi con còn có thể kéo theo chi phí nhà ở, đi lại, chăm sóc, y tế, hoạt động phát triển, thiết bị học tập và nhiều khoản không phát sinh đều hằng tháng.

OECD cho thấy việc xác định “chi phí của một đứa trẻ” không hề đơn giản vì chi tiêu cho trẻ gắn với nguồn lực chung của cả hộ gia đình. Trong dữ liệu của các quốc gia OECD châu Âu được nghiên cứu năm 2025, ước tính dựa trên chi tiêu cho thấy đứa con đầu tiên làm nhu cầu của hộ tăng trung bình khoảng 23% so với chi phí của một người lớn độc thân; nếu đánh giá bằng mức độ khó khăn kinh tế tự báo cáo, mức tương ứng khoảng 41%. Các con số này không phải chuẩn ngân sách cho từng gia đình Việt Nam, nhưng cho thấy vì sao không nên đồng nhất “chi phí nuôi con” với vài hóa đơn đứng tên riêng của trẻ.

Trong thực tế, có thể chia ngân sách của con thành ba nhóm.

Chi phí thường xuyên gồm ăn uống, học tập thường kỳ, đi lại, sinh hoạt, tiền chăm sóc hoặc các hoạt động định kỳ.

Chi phí không thường xuyên gồm khám chữa bệnh, thiết bị học tập, học kỳ mới, trại hè, hoạt động ngoại khóa hoặc những khoản mua sắm lớn.

Chi phí dự phòng và dài hạn có thể dành cho các nhu cầu đã được cha mẹ thống nhất, chẳng hạn một quỹ y tế hoặc kế hoạch giáo dục trong tương lai.

Điều quan trọng là không mặc nhiên coi mọi khoản mà một bên muốn chi cho con đều trở thành nghĩa vụ bắt buộc của bên kia. Với khoản chi lớn hoặc không thiết yếu, hai người nên thống nhất trước về mục đích, mức ngân sách và cách chia.

Nên chia theo khả năng tài chính thay vì chỉ theo thu nhập danh nghĩa

Sau khi có tổng ngân sách cho con, cha mẹ có thể sử dụng tỷ lệ khả năng tài chính để xác định phần đóng góp ban đầu.

Giả sử chi phí hợp lý dành cho con là 12 triệu đồng mỗi tháng. Nếu khả năng tài chính có thể sử dụng của cha là 24 triệu đồng và của mẹ là 16 triệu đồng, tổng khả năng của hai người là 40 triệu đồng. Tỷ trọng tương ứng là 60% và 40%. Theo đó, điểm xuất phát có thể là:

·         Cha chịu khoảng 7,2 triệu đồng

·         Mẹ chịu khoảng 4,8 triệu đồng

Đây là công cụ phân bổ tài chính, không phải tỷ lệ pháp luật bắt buộc.

Đồng thời, không nên chỉ lấy lương ghi trên hợp đồng rồi tính tỷ lệ một cách máy móc. Khả năng thực tế còn liên quan đến nguồn thu ổn định, mức độ biến động của thu nhập và các nghĩa vụ thiết yếu mà người đó thực sự phải đáp ứng.

Nguyên tắc quan trọng là không biến việc “khả năng cao hơn thì đóng nhiều hơn” thành cơ chế khiến một người phải tài trợ vô hạn cho mọi lựa chọn chi tiêu. Nhu cầu hợp lý của con vẫn phải là giới hạn đầu tiên. Ngược lại, việc một người có thu nhập thấp hơn cũng không có nghĩa họ mặc nhiên không phải đóng góp nếu vẫn có khả năng thực tế.

Trong trường hợp cấp dưỡng được Tòa án Việt Nam quyết định sau khi cha mẹ không thỏa thuận được, hướng dẫn hiện hành còn quy định mức Tòa án quyết định không thấp hơn một nửa tháng lương tối thiểu vùng tại nơi người cấp dưỡng cư trú cho mỗi tháng đối với mỗi người con. Quy định này thuộc bối cảnh giải quyết nghĩa vụ cấp dưỡng, không phải công thức chung buộc mọi gia đình đang chung sống phải áp dụng.

Công sức chăm sóc trực tiếp cũng cần được tính vào sự công bằng

Một sai lệch phổ biến xảy ra khi gia đình chỉ ghi nhận tiền chuyển khoản mà không ghi nhận phần chăm sóc.

Nếu một người thường xuyên đưa đón con, nấu ăn, chăm khi ốm, xử lý việc học, sắp xếp lịch sinh hoạt và phải giảm thời gian làm việc để chăm trẻ, họ đang đóng góp một nguồn lực kinh tế có thật dù phần đóng góp đó không xuất hiện dưới dạng hóa đơn.

OECD chỉ ra rằng hộ một cha/mẹ có ngân sách thời gian hạn chế hơn và có thể phải mua ngoài những công việc như chăm trẻ hoặc nấu ăn vốn có thể được chia sẻ trong hộ hai người lớn. Điều này giúp giải thích tại sao thời gian chăm sóc không nên bị xem như một yếu tố hoàn toàn tách rời khỏi trách nhiệm tài chính.

Tuy nhiên, cũng không nên chuyển từng giờ chăm con thành một “mức lương” rồi trừ tiền một cách cứng nhắc. Cách thực tế hơn là dùng phần chăm sóc làm yếu tố điều chỉnh.

Chẳng hạn, nếu tỷ lệ thu nhập ban đầu cho thấy một bên nên đóng 60% và bên kia 40%, nhưng người chịu 40% đồng thời đang trực tiếp chăm con phần lớn thời gian và tự thanh toán nhiều chi phí sinh hoạt hàng ngày, hai người có thể điều chỉnh phần tiền chuyển trực tiếp sao cho tổng đóng góp thực tế cân bằng hơn.

Ngược lại, việc một phụ huynh dành nhiều ngày ở cùng con cũng không tự động xóa nghĩa vụ đóng góp tiền. Có nhiều khoản chi vẫn tồn tại bất kể trẻ ở với ai trong một ngày cụ thể, như nhà ở, học phí, bảo hiểm hoặc các chi phí cố định khác. OECD cũng ghi nhận trong những gia đình sau chia tay, cha mẹ có con không thường trú cùng mình vẫn có thể chịu thêm chi phí ngoài khoản cấp dưỡng, chẳng hạn chi phí khi con lưu trú hoặc đi nghỉ cùng họ.

Nên thống nhất cách xử lý chi phí cố định, chi phí bất thường và khoản lớn

Một tỷ lệ duy nhất áp dụng cho mọi khoản thường khó vận hành tốt.

Gia đình có thể dùng tỷ lệ đã thống nhất cho các chi phí thường xuyên, nhưng thiết lập quy tắc riêng cho khoản bất thường. Ví dụ, chi phí ăn uống và học phí định kỳ có thể đi theo tỷ lệ 60/40, trong khi một khoản điều trị y tế lớn sẽ được hai bên xác nhận và phân chia khi phát sinh.

Cũng nên xác định rõ khoản nào một người được chủ động quyết định và khoản nào phải có sự đồng thuận trước. Cơ chế này giúp tránh tình trạng một bên tự chọn một dịch vụ đắt tiền rồi yêu cầu người kia thanh toán theo tỷ lệ đã thỏa thuận.

Một nguyên tắc vận hành có thể là:

·         Chi phí thiết yếu, định kỳ được đưa vào ngân sách chung đã thống nhất

·         Chi phí khẩn cấp cho sức khỏe của con được ưu tiên xử lý trước và đối soát sau

·         Khoản lớn nhưng không khẩn cấp cần trao đổi trước khi cam kết

·         Khoản lựa chọn riêng vượt ngân sách đã thống nhất do người quyết định tự chịu phần vượt, trừ khi hai bên có thỏa thuận khác

Với cha mẹ sống riêng, việc minh bạch càng quan trọng vì hai hộ gia đình có thể cùng phát sinh chi phí cho một đứa trẻ. OECD lưu ý rằng trẻ chia thời gian giữa hai nơi ở có thể khiến cả hai phụ huynh phải duy trì những khoản chi nhất định, nên chỉ nhìn vào số ngày trẻ ở mỗi nhà có thể không phản ánh đầy đủ gánh nặng tài chính.

Ở Việt Nam, đối với cấp dưỡng sau ly hôn, cha mẹ được ưu tiên thỏa thuận về chi phí và phương thức thực hiện; khi không thỏa thuận được, Tòa án có thể quyết định phương thức cấp dưỡng hằng tháng hoặc phương thức khác phù hợp với nhu cầu, lợi ích của con và điều kiện kinh tế của người cấp dưỡng.

Một cơ chế phân chia tốt phải được điều chỉnh khi hoàn cảnh thay đổi

Không nên xem tỷ lệ đóng góp được thiết lập hôm nay là cố định đến khi con trưởng thành.

Chi phí của trẻ thay đổi theo độ tuổi, học tập, sức khỏe và hoàn cảnh sinh hoạt. Khả năng của cha mẹ cũng có thể thay đổi do tăng hoặc giảm thu nhập, thất nghiệp, chuyển nơi làm việc hoặc thay đổi mức độ trực tiếp chăm sóc.

Nghiên cứu OECD nhấn mạnh rằng chi phí của trẻ phụ thuộc vào cấu trúc hộ gia đình và độ tuổi; đồng thời việc trẻ sống luân phiên hoặc cha mẹ sống ở các hộ khác nhau khiến đánh giá chi phí phức tạp hơn so với mô hình một hộ gia đình duy nhất.

Vì vậy, hai bên nên xem xét lại thỏa thuận theo định kỳ hoặc khi xuất hiện một thay đổi đáng kể. Một quy trình đơn giản gồm: cập nhật ngân sách thực tế của con, cập nhật khả năng tài chính của mỗi người, đối chiếu phần chăm sóc trực tiếp, xác định các khoản mới và sau đó tính lại tỷ lệ nếu cần.

Cũng cần tránh hai cực đoan. Một bên không nên yêu cầu giảm trách nhiệm chỉ vì phát sinh mọi khoản chi cá nhân tự nguyện; bên còn lại cũng không nên coi mức đóng góp đã từng thống nhất là bất biến dù khả năng kinh tế của người kia suy giảm đáng kể.

Mục tiêu cuối cùng không phải là khiến cha và mẹ “trả bằng nhau”, mà là tạo ra một cơ chế đủ ổn định để nhu cầu hợp lý của con được đáp ứng mà trách nhiệm được phân bổ tương xứng với khả năng và đóng góp thực tế của mỗi người.

Cách phân chia trách nhiệm tài chính với con cái hợp lý nhất thường bắt đầu từ nhu cầu của trẻ, không bắt đầu từ câu hỏi ai phải trả một nửa. Cha mẹ nên xác định tổng ngân sách hợp lý, phân bổ theo khả năng tài chính, ghi nhận phần chăm sóc trực tiếp và thiết lập quy tắc riêng cho các khoản bất thường. Tỷ lệ 50/50 có thể phù hợp trong một số gia đình, nhưng không nên được xem là mặc định.

Khi hoàn cảnh thay đổi, tỷ lệ cũng nên được xem xét lại. Nếu cha mẹ sống riêng và không thể thống nhất về nghĩa vụ cấp dưỡng, việc phân chia còn chịu sự điều chỉnh của pháp luật; tại Việt Nam, các căn cứ quan trọng gồm nhu cầu thiết yếu của con và khả năng thực tế của người có nghĩa vụ cấp dưỡng.