Mức đóng góp cố định trong gia đình có phù hợp không?

Điểm quan trọng vì thế không phải là “có nên cố định hay không”, mà là cố định điều gì. Một gia đình có thể cố định số tiền, cố định tỷ lệ thu nhập, cố định nhóm chi phí mỗi người chịu trách nhiệm hoặc chỉ cố định nguyên tắc đóng góp rồi điều chỉnh định kỳ. Với nhiều trường hợp, mô hình kết hợp giữa quỹ chung và khoản tiền riêng linh hoạt hơn việc buộc mọi người đóng một con số giống nhau.

Có nên quy định một mức đóng góp cố định cho từng thành viên?

Có thể quy định mức đóng góp cố định, nhưng chỉ nên áp dụng khi khoản đóng góp phản ánh tương đối đúng khả năng tài chính và trách nhiệm thực tế của từng người.

Một khoản cố định hoạt động tốt nhất khi thu nhập của các thành viên khá ổn định, mức chênh lệch thu nhập không quá lớn và chi phí chung có thể dự báo tương đối chính xác. Trong điều kiện này, mỗi người biết trước nghĩa vụ của mình, quỹ gia đình có dòng tiền đều và việc kiểm soát ngân sách trở nên đơn giản.

Vấn đề xuất hiện khi “cố định” bị đồng nhất với “mỗi người đóng bằng nhau”. Hai người cùng đóng 8 triệu đồng mỗi tháng có vẻ bình đẳng về số tiền, nhưng nếu một người có 20 triệu đồng thu nhập khả dụng còn người kia có 40 triệu đồng, khoản đóng đó lần lượt chiếm 40% và 20% nguồn tiền của họ. Nghĩa vụ bằng nhau về giá trị tuyệt đối lại tạo ra gánh nặng tài chính rất khác nhau.

Vì vậy, nên đánh giá khoản đóng góp bằng ít nhất hai đại lượng:

Tỷ lệ gánh nặng đóng góp = Khoản đóng góp / Thu nhập khả dụng

và

Mức tiền còn lại = Thu nhập khả dụng – Khoản đóng góp – Nghĩa vụ tài chính cá nhân cần thiết

Hai chỉ số này giúp nhìn thấy điều mà một con số đóng góp cố định không thể hiện được: sau khi hoàn thành trách nhiệm với gia đình, mỗi thành viên còn bao nhiêu khả năng duy trì nhu cầu cá nhân, tích lũy và xử lý rủi ro.

Nghiên cứu về tài chính trong các mối quan hệ cũng cho thấy vấn đề quan trọng không chỉ nằm ở cách chia từng hóa đơn. Sáu nghiên cứu với tổng cộng 38.534 người của Gladstone và cộng sự cho thấy việc gộp nguồn lực tài chính có liên hệ với mức độ hài lòng trong quan hệ cao hơn; hiệu ứng đặc biệt rõ ở những cặp đôi có nguồn lực tài chính hạn chế. Tuy nhiên, kết quả này ủng hộ giá trị của sự phối hợp tài chính, chứ không chứng minh rằng mọi gia đình đều nên đóng một khoản bằng nhau.

Ưu điểm của mức đóng góp cố định trong gia đình

Lợi thế lớn nhất của mức đóng góp cố định là khả năng dự báo. Nếu gia đình biết mỗi tháng quỹ chung nhận được bao nhiêu, việc lên kế hoạch cho tiền nhà, ăn uống, điện nước, học phí, chăm sóc con cái hoặc mục tiêu tiết kiệm chung trở nên dễ dàng hơn.

Cơ chế này còn tạo ra ranh giới tương đối rõ giữa tiền chung và tiền cá nhân. Sau khi hoàn thành khoản đóng góp đã thống nhất, mỗi người có thể sử dụng phần còn lại trong phạm vi những nguyên tắc chung của gia đình. Điều đó vừa tạo trách nhiệm, vừa duy trì một mức tự chủ tài chính nhất định.

Một hệ thống rõ ràng cũng giảm số lượng quyết định nhỏ phải thương lượng liên tục. Thay vì mỗi lần có hóa đơn lại xác định ai trả và trả bao nhiêu, các thành viên chuyển tiền vào quỹ chung theo lịch rồi dùng quỹ này cho các khoản đã được thống nhất.

Lợi ích sâu hơn nằm ở việc biến tài chính gia đình thành một trách nhiệm có cấu trúc, thay vì tập hợp các giao dịch rời rạc. Nghiên cứu thực nghiệm theo sáu đợt ở các cặp đôi đính hôn hoặc mới kết hôn cho thấy nhóm được phân ngẫu nhiên vào điều kiện gộp tiền trong tài khoản chung duy trì chất lượng mối quan hệ tốt hơn trong hai năm đầu hôn nhân. Các cơ chế được ghi nhận gồm cảm nhận tích cực hơn về cách quản lý tiền, sự đồng thuận tốt hơn về mục tiêu tài chính và ý thức mạnh hơn về lợi ích chung.

Như vậy, giá trị của mức đóng góp cố định không chỉ là “dễ tính tiền”. Nó có thể tạo một cơ chế buộc các thành viên xác định rõ chi phí nào là chi phí gia đình, mục tiêu nào là mục tiêu chung và mỗi người đang cam kết nguồn lực đến đâu.

Hạn chế: đóng bằng nhau chưa chắc đã công bằng

Hạn chế lớn nhất của một con số cố định là nó không tự điều chỉnh theo thay đổi trong năng lực đóng góp.

Nếu hai thành viên có thu nhập gần bằng nhau và công việc tương đối ổn định, cùng đóng 10 triệu đồng có thể hợp lý. Nhưng khi thu nhập chênh lệch mạnh, một khoản bằng nhau có thể khiến người thu nhập thấp phải dành phần lớn nguồn lực cho quỹ chung trong khi người có thu nhập cao chịu áp lực thấp hơn đáng kể.

Thu nhập cũng không phải yếu tố duy nhất. Gia đình còn tồn tại các đóng góp khó thể hiện trực tiếp bằng tiền: chăm sóc con, chăm sóc người lớn tuổi, làm việc nhà hoặc hy sinh cơ hội nghề nghiệp để đáp ứng nhu cầu của gia đình. Chỉ đo công bằng bằng số tiền chuyển vào tài khoản chung có thể bỏ qua những nguồn lực này.

Ngoài ra, số tiền cố định rất dễ trở nên lỗi thời. Thu nhập có thể giảm, một người nghỉ sinh hoặc đổi việc, chi phí y tế phát sinh, con bắt đầu đi học hay giá sinh hoạt tăng. Một con số từng hợp lý có thể trở thành quá cao hoặc quá thấp vài tháng sau đó.

Nghiên cứu về cách các cặp đôi quản lý tiền cũng cho thấy không tồn tại một mô hình duy nhất. Có những hộ gộp hoàn toàn nguồn lực, có hộ giữ riêng, và nhiều hộ sử dụng mô hình hỗn hợp gồm cả tài khoản chung lẫn tài khoản riêng. Việc lựa chọn chịu ảnh hưởng bởi nguồn lực kinh tế, lịch sử quan hệ, quan điểm về vai trò gia đình và các yếu tố thực tế khác.

Do đó, sự rõ ràng của một quy tắc không bảo đảm sự công bằng của quy tắc đó. Một hệ thống chỉ thực sự bền khi các thành viên vẫn thấy nghĩa vụ của mình hợp lý sau khi xét cả tiền bạc, khả năng chi trả và trách nhiệm ngoài tài chính.

Khi nào mức đóng góp cố định là lựa chọn phù hợp?

Mức cố định có tính thực dụng cao khi bốn điều kiện tương đối đồng thời xuất hiện.

Thứ nhất, thu nhập đủ ổn định. Nếu mỗi người biết khá chắc nguồn tiền mình nhận được mỗi tháng, nghĩa vụ cố định sẽ ít có nguy cơ trở thành áp lực đột ngột.

Thứ hai, khả năng tài chính của các thành viên không quá khác biệt. Khi thu nhập và các nghĩa vụ thiết yếu gần nhau, cùng một khoản đóng góp thường tạo ra tỷ lệ gánh nặng tương đối gần nhau.

Thứ ba, chi phí chung ổn định và đã được xác định rõ. Gia đình cần biết quỹ chung dùng cho những khoản nào. Nếu một người cho rằng tiền ăn ngoài là chi phí chung còn người kia coi đó là chi tiêu cá nhân, tranh luận sẽ tiếp tục ngay cả khi mức đóng góp đã được quy định.

Thứ tư, các thành viên thống nhất về mục tiêu tài chính. Consumer Financial Protection Bureau khuyến nghị các cặp đôi cùng xem xét tình hình tài chính, ngân sách và mục tiêu nhằm bảo đảm hai người hiểu cùng một kế hoạch. Nguyên tắc này đặc biệt quan trọng trước khi đặt ra một nghĩa vụ đóng góp dài hạn.

Trong những gia đình đáp ứng các điều kiện trên, mức cố định có thể là một lựa chọn hiệu quả vì chi phí quản lý thấp: dễ nhớ, dễ tự động hóa và dễ phát hiện khi quỹ chung thiếu hụt.

Ngược lại, nếu thu nhập biến động mạnh, khoảng cách thu nhập lớn hoặc trách nhiệm chăm sóc giữa các thành viên thay đổi thường xuyên, sự đơn giản của mức cố định có thể phải đánh đổi bằng tính công bằng.

Khi nào nên dùng tỷ lệ thu nhập hoặc mô hình kết hợp?

Khi năng lực tài chính giữa các thành viên khác biệt đáng kể, đóng theo tỷ lệ thu nhập thường phản ánh khả năng đóng góp tốt hơn một số tiền bằng nhau.

Giả sử gia đình cần 24 triệu đồng mỗi tháng cho quỹ chung. Một người có thu nhập khả dụng 30 triệu đồng và người còn lại có 60 triệu đồng. Nếu chia đều, mỗi người đóng 12 triệu đồng, tương đương 40% thu nhập của người thứ nhất nhưng chỉ 20% của người thứ hai.

Nếu chia theo tỷ trọng thu nhập, tổng thu nhập là 90 triệu đồng:

·         Người thứ nhất tạo ra 33,3% tổng thu nhập và đóng khoảng 8 triệu đồng

·         Người thứ hai tạo ra 66,7% tổng thu nhập và đóng khoảng 16 triệu đồng

Tổng quỹ vẫn là 24 triệu đồng, nhưng tỷ lệ gánh nặng của hai người đều xấp xỉ 26,7%.

Đây không phải công thức bắt buộc. Nó chỉ minh họa sự khác biệt giữa bình đẳng về số tiền và tương xứng về khả năng tài chính.

Một phương án linh hoạt hơn là mô hình “chung riêng”. Các thành viên đóng tiền vào quỹ chung để thanh toán chi phí gia đình và thực hiện mục tiêu chung, đồng thời vẫn giữ một khoản cá nhân mà không phải giải trình từng giao dịch nhỏ. Cách tiếp cận này dung hòa hai nhu cầu thường tồn tại song song: hợp tác tài chính và tự chủ cá nhân.

Nếu thu nhập biến động, gia đình còn có thể quy định một mức đóng tối thiểu cố định cộng với một phần theo tỷ lệ thu nhập. Ví dụ, mọi người cùng bảo đảm một mức cơ sở cho các chi phí thiết yếu; phần tiết kiệm, du lịch hoặc các mục tiêu bổ sung được phân bổ theo khả năng thực tế từng tháng.

Vì vậy, không nhất thiết phải lựa chọn tuyệt đối giữa “cố định” và “không cố định”. Cấu trúc phù hợp có thể cố định phần cần ổn định nhưng để những phần chịu ảnh hưởng của thu nhập và hoàn cảnh được điều chỉnh.

Cách xác định mức đóng góp để vừa rõ ràng vừa linh hoạt

Một mức đóng góp tốt nên bắt đầu từ nhu cầu của gia đình, không phải từ một con số được chọn trước.

Trước hết, cần xác định tổng chi phí chung thực tế. Có thể chia thành chi phí thiết yếu thường xuyên, chi phí không đều nhưng có thể dự báo, mục tiêu tiết kiệm chung và khoản dự phòng cho những biến động ngoài kế hoạch. CFPB định nghĩa quỹ khẩn cấp là khoản tiền dành riêng cho các chi phí hoặc tình huống tài chính ngoài dự kiến, chẳng hạn sửa chữa nhà, chi phí y tế hoặc mất thu nhập.

Sau đó mới lựa chọn cơ chế phân bổ. Gia đình có thể dùng số tiền bằng nhau nếu năng lực tương đương, tỷ lệ thu nhập nếu chênh lệch đáng kể, hoặc mô hình kết hợp nếu muốn cân bằng giữa ổn định và tương xứng.

Một cơ chế thực tế có thể gồm:

1.    Xác định phạm vi quỹ chung: Liệt kê rõ những khoản nào được chi từ quỹ

2.    Tính nhu cầu bình quân: Dựa trên chi tiêu thực tế thay vì ước lượng cảm tính

3.    So sánh khả năng đóng góp: Xem cả số tiền và tỷ lệ trên thu nhập khả dụng

4.    Bảo vệ phần dự phòng: Không đặt mức đóng khiến một thành viên gần như không còn khả năng xử lý rủi ro cá nhân

5.    Thống nhất cách xử lý khoản phát sinh: Quy định trước khi nào dùng quỹ dự phòng và khi nào cần đóng bổ sung

6.    Đặt thời điểm rà soát: Kiểm tra lại khi thu nhập, công việc hoặc trách nhiệm gia đình thay đổi đáng kể

Mấu chốt là mức đóng góp có thể cố định trong một giai đoạn nhưng không nên bất biến. Nếu hoàn cảnh thay đổi mà quy tắc không thay đổi, chính tính cố định từng giúp gia đình dễ quản lý có thể trở thành nguyên nhân tạo mất cân bằng.

Việc rà soát cũng không nên chỉ xoay quanh câu hỏi “quỹ có đủ tiền không”. Cần đồng thời hỏi: tỷ lệ đóng góp hiện tại còn hợp lý không, mỗi thành viên còn đủ dư địa tài chính hay không, trách nhiệm chăm sóc có thay đổi không và mục tiêu chung có còn giống lúc thiết lập quy tắc hay không.

Mức đóng góp cố định trong gia đình phù hợp khi nó tạo được sự dự báo, minh bạch và cảm giác trách nhiệm chung mà không đặt gánh nặng mất cân đối lên một thành viên. Vì vậy, không có cơ sở để xem việc mọi người đóng cùng một số tiền là mặc định tối ưu.

Nếu thu nhập và hoàn cảnh khá tương đồng, một khoản cố định có thể là giải pháp đơn giản. Nếu năng lực tài chính khác biệt, tỷ lệ theo thu nhập thường phản ánh khả năng đóng góp tốt hơn. Khi gia đình vừa cần quỹ chung ổn định vừa muốn duy trì quyền tự chủ cá nhân, mô hình kết hợp có thể phù hợp hơn.

Tiêu chí cuối cùng không phải “mọi người có đóng bằng nhau không”, mà là quỹ chung có đủ để thực hiện trách nhiệm gia đình, mức đóng có tương xứng với khả năng từng người và quy tắc có thể điều chỉnh khi hoàn cảnh thay đổi hay không.

Cố định số tiền hay cố định tỷ lệ thu nhập tốt hơn?

Không có phương án tốt cho mọi gia đình. Số tiền cố định dễ quản lý khi thu nhập gần nhau và ổn định; tỷ lệ thu nhập phù hợp hơn khi khả năng tài chính khác biệt đáng kể.

Có nhất thiết vợ chồng phải góp toàn bộ thu nhập vào quỹ chung không?

Không. Nghiên cứu cho thấy việc tích hợp tài chính có thể mang lại lợi ích cho sự phối hợp và chất lượng quan hệ, nhưng gia đình vẫn có thể sử dụng mô hình hỗn hợp gồm tiền chung và tiền riêng.

Có nên thay đổi mức đóng góp khi một người giảm thu nhập?

Có. Nếu thu nhập giảm đáng kể mà giữ nguyên số tiền đóng, tỷ lệ gánh nặng của người đó sẽ tăng. Đây là một trong những trường hợp nên kích hoạt việc rà soát lại quy tắc.

Công việc nhà và chăm sóc con có nên tính khi phân chia đóng góp không?

Nên được xem xét nếu những trách nhiệm đó làm thay đổi thời gian làm việc, khả năng tạo thu nhập hoặc khối lượng đóng góp thực tế của một thành viên. Đánh giá công bằng chỉ dựa trên tiền mặt có thể bỏ sót một phần đáng kể nguồn lực mà gia đình đang nhận được.