Cách thu hẹp khoảng cách thế hệ do công nghệ

Vì vậy, nếu người lớn tuổi cảm thấy mình đang bị bỏ lại, gia đình cần thay đổi theo hai hướng cùng lúc: giúp họ tiếp cận công nghệ ở mức phù hợp và điều chỉnh chính thói quen sử dụng công nghệ của những thành viên khác. Chỉ dạy thêm ứng dụng nhưng vẫn để điện thoại lấn át các cuộc trò chuyện trực tiếp sẽ không xử lý được nguyên nhân quan hệ của vấn đề.

Nhận ra khi công nghệ đã trở thành rào cản trong gia đình

Một người lớn tuổi không nhất thiết phải hoàn toàn không biết dùng điện thoại mới cảm thấy bị bỏ lại. Cảm giác này có thể xuất hiện khi những hoạt động trước đây được thực hiện bằng trò chuyện trực tiếp dần chuyển sang màn hình: cả nhà cập nhật tin tức trong nhóm chat, đặt lịch bằng ứng dụng, xem ảnh qua mạng xã hội, thanh toán trực tuyến hoặc tra cứu mọi vấn đề ngay trên điện thoại.

Khi một thành viên không theo kịp những thay đổi đó, họ không chỉ thiếu một kỹ năng. Họ có thể mất quyền tiếp cận một phần đời sống chung của gia đình. Chẳng hạn, nếu mọi người đều mặc nhiên cho rằng “thông tin đã gửi vào nhóm rồi”, người không thường xuyên kiểm tra nhóm có thể liên tục biết chuyện sau cùng.

Ở chiều ngược lại, tình trạng bị bỏ lại cũng có thể xảy ra ngay trong những buổi sum họp trực tiếp. Một căn phòng có đầy đủ thành viên nhưng phần lớn mọi người liên tục nhìn màn hình vẫn có thể khiến một người cảm thấy mình không thực sự được hiện diện trong cuộc giao tiếp.

Điều này cần được phân biệt với cô đơn hoặc cô lập xã hội theo nghĩa rộng. Một người khó chịu vì con cháu dùng điện thoại nhiều chưa chắc đang rơi vào tình trạng cô lập xã hội. Tuy nhiên, nếu sự thiếu kết nối kéo dài và người lớn tuổi ngày càng ít tham gia vào các quan hệ có ý nghĩa, vấn đề đáng được chú ý nghiêm túc. WHO xem cô lập xã hội và cô đơn ở người lớn tuổi là vấn đề đáng kể đối với sức khỏe và chất lượng cuộc sống.

Thay đổi cách sử dụng thiết bị trước khi yêu cầu người lớn tuổi thích nghi

Một phản ứng phổ biến là cho rằng giải pháp nằm ở việc người lớn tuổi phải “học công nghệ”. Cách tiếp cận này chỉ đúng một phần.

Nếu cả gia đình ăn cơm nhưng những người khác vẫn kiểm tra tin nhắn, nếu một người đang kể chuyện nhưng người nghe đồng thời lướt điện thoại, hoặc nếu mọi thông tin quan trọng đều mặc định chuyển sang môi trường số, thì ngay cả một người lớn tuổi sử dụng smartphone thành thạo vẫn có thể cảm thấy bị xem nhẹ.

Vì thế, gia đình nên tạo ra những khoảng tương tác mà công nghệ ở vị trí phụ thay vì trung tâm. Đây không nhất thiết phải là quy định cứng nhắc kiểu “cấm điện thoại”. Điều quan trọng hơn là bảo vệ những thời điểm cần sự chú ý giữa người với người.

Có thể thống nhất một số nguyên tắc đơn giản:

·         Không vừa nhìn điện thoại vừa nghe khi một thành viên đang nói chuyện nghiêm túc

·         Hạn chế sử dụng thiết bị trong một số bữa ăn hoặc khoảng sinh hoạt chung

·         Thông báo trực tiếp những việc gia đình quan trọng thay vì chỉ đăng trong nhóm chat

·         Khi mở ảnh, video hoặc thông tin trên điện thoại trong lúc trò chuyện, chủ động cho người lớn tuổi cùng xem và giải thích ngữ cảnh

·         Không biến khả năng sử dụng ứng dụng thành điều kiện để một thành viên được tham gia vào hoạt động chung

Sự thay đổi này xử lý một nguyên nhân quan trọng của khoảng cách: sự phân phối chú ý. Khi màn hình liên tục nhận được ưu tiên cao hơn người đang ngồi bên cạnh, vấn đề không còn đơn thuần là chênh lệch kỹ năng số.

Hỗ trợ kỹ năng số theo nhu cầu thật thay vì cố dạy mọi thứ

Công nghệ vẫn có thể trở thành công cụ giúp người lớn tuổi kết nối tốt hơn. WHO ghi nhận các can thiệp số, bao gồm đào tạo sử dụng công nghệ để giao tiếp, là một trong những hướng được nghiên cứu nhằm giảm cô lập xã hội và cô đơn ở người lớn tuổi.

Tuy nhiên, mục tiêu không nên là biến một người thành người dùng thành thạo mọi nền tảng. Cách hiệu quả hơn là bắt đầu từ những việc họ thực sự muốn làm.

Nếu nhu cầu chính là gọi video cho con cháu, hãy tập trung vào gọi và nhận cuộc gọi. Nếu họ muốn xem ảnh gia đình, hãy dạy đúng thao tác liên quan đến ảnh. Nếu họ cần nhắn tin cho người thân, kỹ năng đó quan trọng hơn việc biết toàn bộ chức năng của ứng dụng.

Cách học theo nhu cầu có hai lợi ích. Thứ nhất, người học thấy ngay ý nghĩa của công nghệ trong đời sống. Thứ hai, lượng thông tin cần ghi nhớ ít hơn nên quá trình học đỡ gây áp lực.

Nghiên cứu về các chương trình nâng cao kỹ năng số cho người lớn tuổi cũng cho thấy việc đào tạo có thể cải thiện kỹ năng và sự tự tin khi sử dụng công nghệ, nhưng không nên mặc định rằng kỹ năng số tăng lên sẽ tự động giải quyết mọi vấn đề về cô đơn hay quan hệ xã hội. Một chương trình được công bố năm 2024 ghi nhận cải thiện năng lực và sự tự tin về kỹ thuật số nhưng không ghi nhận thay đổi về cô đơn trước và sau chương trình.

Điều đó cho thấy hai mục tiêu cần được tách biệt: biết dùng công nghệ và cảm thấy được kết nối với người khác có liên quan nhưng không đồng nghĩa.

Khi hướng dẫn, gia đình cũng nên tránh những cách làm khiến người học mất tự tin như cầm lấy thiết bị và thao tác hộ ngay khi họ chậm, nói “cái này dễ mà”, hoặc liên tục so sánh với người khác. Tốc độ học không phải thước đo giá trị của một thành viên trong gia đình.

Giữ nhiều con đường giao tiếp thay vì số hóa mọi tương tác

Một gia đình càng phụ thuộc vào một kênh duy nhất thì thành viên không thành thạo kênh đó càng dễ bị đứng ngoài.

Ví dụ, nhóm chat rất tiện cho những thông báo thường ngày. Nhưng một quyết định quan trọng như lịch khám, buổi họp gia đình, thay đổi kế hoạch hay vấn đề tài chính không nên chỉ được xem là “đã thông báo” vì nó từng xuất hiện trong hàng chục tin nhắn.

Nguyên tắc phù hợp hơn là công nghệ mở rộng giao tiếp chứ không thay thế toàn bộ giao tiếp.

Một thông tin có thể được gửi trong nhóm để thuận tiện, sau đó nói trực tiếp với thành viên ít sử dụng nhóm. Một album ảnh có thể chia sẻ trực tuyến, nhưng lúc gặp nhau con cháu vẫn có thể mở ảnh ra cùng xem. Một cuộc gọi video rất hữu ích khi ở xa, nhưng khi đang ở cùng một nhà, trò chuyện trực tiếp vẫn có giá trị riêng.

Các tổng quan nghiên cứu cho thấy công nghệ số có khả năng hỗ trợ liên hệ giữa người lớn tuổi với gia đình và cộng đồng, đồng thời một số nghiên cứu ghi nhận tác động tích cực đối với kết nối xã hội. Vì vậy, lựa chọn hợp lý không phải là “công nghệ hay giao tiếp truyền thống”, mà là kết hợp hai hình thức theo hoàn cảnh.

Điểm cần tránh là tạo ra một hệ thống trong đó người không sử dụng công nghệ theo cách của số đông phải tự chịu trách nhiệm cho việc mình bị thiếu thông tin.

Trao cho người lớn tuổi vai trò chủ động thay vì biến họ thành người cần được giúp đỡ

Khoảng cách thế hệ thường sâu hơn khi mối quan hệ vô tình chuyển thành một chiều: người trẻ là người biết, còn người lớn tuổi là người luôn phải hỏi.

Nếu mọi cuộc trao đổi về công nghệ đều bắt đầu bằng việc sửa lỗi, chỉ dẫn hoặc nhắc nhở, người lớn tuổi có thể dần được định vị trong gia đình như một “người dùng kém” thay vì một thành viên có kinh nghiệm và năng lực ở nhiều lĩnh vực khác.

Một cách cân bằng hơn là tạo quan hệ trao đổi hai chiều. Người trẻ có thể hướng dẫn cách dùng ứng dụng; người lớn tuổi có thể chia sẻ kinh nghiệm nấu ăn, nghề nghiệp, chăm sóc gia đình, quản lý các mối quan hệ hoặc những kiến thức họ đã tích lũy. Hai loại năng lực không cần cạnh tranh với nhau.

Khi chọn công nghệ cho người lớn tuổi, cũng nên hỏi họ muốn gì thay vì tự quyết định thay. Có người muốn dùng video call nhưng không muốn mạng xã hội. Có người thích đọc tin trên máy tính bảng nhưng không muốn thanh toán bằng điện thoại. Những lựa chọn như vậy không nhất thiết phản ánh sự chống đối công nghệ.

Các nghiên cứu về rào cản kỹ thuật số ở người lớn tuổi cho thấy vấn đề có thể liên quan đồng thời đến sức khỏe, khả năng tiếp cận hỗ trợ, thiết kế công nghệ và điều kiện nguồn lực chứ không đơn giản là thiếu kỹ năng cá nhân.

Bởi vậy, hỗ trợ tốt không có nghĩa là ép mọi người đạt cùng một mức sử dụng công nghệ. Mục tiêu là giúp họ đủ khả năng tham gia vào những phần của đời sống số thực sự có ý nghĩa đối với mình.

Tạo những hoạt động chung mà màn hình không phải nhân vật chính

Khoảng cách khó được thu hẹp chỉ bằng những cuộc nói chuyện về việc “nên dùng điện thoại ít hơn”. Gia đình cần tạo ra những tình huống trong đó các thế hệ thực sự có lý do để tương tác.

Hoạt động phù hợp thường có ba đặc điểm: nhiều thế hệ đều có thể tham gia, không đòi hỏi một người phải có kỹ năng số cao và tạo cơ hội để mọi người trao đổi thay vì chỉ cùng có mặt.

Đó có thể là nấu một bữa ăn, đi bộ, chăm cây, xem lại ảnh cũ, chơi một trò chơi, hỏi về câu chuyện gia đình hoặc cùng thực hiện một công việc trong nhà.

Công nghệ vẫn có thể xuất hiện trong những hoạt động này nhưng ở vai trò hỗ trợ. Khi xem ảnh cũ, cả nhà có thể cùng số hóa những tấm ảnh và ghi lại câu chuyện phía sau. Khi nấu món truyền thống, con cháu có thể quay video công thức. Khi một người muốn tìm lại một bài hát, thành viên trẻ có thể hỗ trợ tìm trên mạng rồi cả nhà cùng nghe.

Lúc đó, công nghệ không còn là thứ chia đôi các thế hệ thành “người biết dùng” và “người không biết dùng”. Nó trở thành một công cụ giúp hai bên cùng tạo ra trải nghiệm chung.

WHO cũng nhấn mạnh rằng tiếp cận công nghệ thông tin và truyền thông có thể góp phần xây dựng môi trường thân thiện với người cao tuổi, nhưng kết nối xã hội không chỉ dựa vào công nghệ mà còn phụ thuộc vào khả năng tham gia vào đời sống cộng đồng và các mối quan hệ có ý nghĩa.

Khi nào gia đình cần chú ý nhiều hơn cảm giác “bị bỏ lại”?

Không phải mọi lời phàn nàn về điện thoại đều báo hiệu một vấn đề nghiêm trọng. Đôi khi đó chỉ là khác biệt về thói quen hoặc kỳ vọng giao tiếp giữa các thế hệ.

Gia đình nên quan tâm hơn khi cảm giác bị bỏ lại đi kèm với một thay đổi kéo dài: người lớn tuổi ít muốn tham gia sinh hoạt chung hơn, thường xuyên nói rằng mình không còn được cần đến, ngày càng ít liên lạc với người khác hoặc có biểu hiện buồn bã và thu mình đáng kể.

Trong trường hợp đó, chỉ dạy thêm cách sử dụng smartphone có thể không đủ. Công nghệ có thể là một phần của tình huống nhưng không nhất thiết là nguyên nhân duy nhất.

WHO lưu ý rằng cô lập xã hội và cô đơn có liên quan đến những hậu quả đáng kể đối với sức khỏe thể chất và tinh thần ở người lớn tuổi. Vì vậy, khi sự thay đổi về tâm trạng hoặc hành vi rõ rệt và kéo dài, gia đình nên quan tâm tới tình trạng sức khỏe và mạng lưới quan hệ xã hội tổng thể của người đó, thay vì chỉ tranh luận về thời gian sử dụng màn hình.

Thu hẹp khoảng cách thế hệ do công nghệ không có nghĩa là buộc người lớn tuổi chạy theo mọi công nghệ mới, cũng không đòi hỏi thế hệ trẻ phải từ bỏ thiết bị số.

Thay đổi quan trọng nhất là xây dựng lại nguyên tắc chung của gia đình: công nghệ phải giúp con người tham gia nhiều hơn chứ không làm một thành viên trở nên vô hình. Điều đó đòi hỏi người trẻ điều chỉnh sự chú ý và cách chia sẻ thông tin, đồng thời người lớn tuổi được hỗ trợ học những kỹ năng số thực sự hữu ích với họ.

Khi cả hai phía cùng thích nghi, câu hỏi không còn là “ai theo kịp công nghệ” mà trở thành “công nghệ đang giúp gia đình gần nhau hơn hay xa nhau hơn”. Đây mới là tiêu chuẩn phù hợp để quyết định nên giữ, thay đổi hay giới hạn một thói quen số.