Cách chia tài chính khi thu nhập chênh lệch giữa vợ chồng

Mục tiêu của việc chia tài chính khi thu nhập chênh lệch không phải làm cho hai người đóng cùng một số tiền, mà là tạo ra một hệ thống trong đó gánh nặng tương đối có thể chấp nhận được, các mục tiêu gia đình được bảo đảm và cả hai vẫn có quyền tự chủ đối với một phần tiền của mình.

Công bằng không có nghĩa là mỗi người trả đúng 50%

Chia 50/50 tạo ra bình đẳng về số tiền, nhưng chưa chắc tạo ra bình đẳng về gánh nặng.

Nếu một người nhận 40 triệu đồng mỗi tháng và người kia nhận 20 triệu đồng, việc mỗi người cùng đóng 15 triệu cho ngân sách chung khiến người thứ nhất dùng 37,5% thu nhập của mình, trong khi người thứ hai phải dùng tới 75%. Con số đóng góp giống nhau nhưng mức độ hy sinh tài chính rất khác nhau.

Vì vậy, khi khoảng cách thu nhập lớn, nên phân biệt hai khái niệm:

·         Bình đẳng: Hai người đóng cùng một số tiền

·         Công bằng tương đối: Hai người cùng chịu một tỷ lệ gánh nặng phù hợp với khả năng tài chính

·         Bình đẳng trong quyền quyết định: Tiền đóng nhiều hơn không đồng nghĩa với quyền quyết định lớn hơn

Điểm cuối đặc biệt quan trọng. Nếu một người đóng 70% ngân sách gia đình, điều đó không nên tự động biến thành 70% quyền quyết định đối với nhà ở, con cái hay các mục tiêu chung. Tỷ lệ đóng góp là một cơ chế phân bổ chi phí, không phải tỷ lệ quyền lực trong hôn nhân.

Dùng tỷ lệ thu nhập để chia phần đóng góp chung

Với những cặp đôi có thu nhập ổn định, mô hình theo tỷ lệ thu nhập là một điểm xuất phát dễ tính và dễ kiểm tra nhất.

Nên sử dụng thu nhập thực nhận — tức số tiền thực tế còn lại sau các khoản khấu trừ bắt buộc — thay vì lương danh nghĩa. Sau đó xác định tổng ngân sách mà hai người thực sự coi là trách nhiệm chung.

Công thức tính tỷ lệ đóng góp

Giả sử:

·         Thu nhập thực nhận của người A là (Y_A)

·         Thu nhập thực nhận của người B là (Y_B)

·         Tổng chi phí và mục tiêu chung mỗi tháng là (C)

Tỷ lệ đóng góp của A:

(Y_A ÷ (Y_A Y_B))

Tỷ lệ của B được tính tương tự.

Số tiền mỗi người đóng vào quỹ chung bằng tỷ lệ đó nhân với (C).

Ưu điểm của cách tính này nằm ở cơ chế toán học: tỷ lệ chi phí chung trên thu nhập của hai người sẽ bằng nhau. Nói cách khác, nếu ngân sách gia đình đang tiêu tốn 50% tổng thu nhập, thì theo công thức này mỗi người cũng dành khoảng 50% thu nhập của mình cho phần chung.

Ví dụ với thu nhập 40 triệu và 20 triệu đồng

Hai người có tổng thu nhập 60 triệu đồng. Người A tạo ra 2/3 tổng thu nhập, người B tạo ra 1/3.

Nếu ngân sách chung là 30 triệu đồng:

·         Người A đóng 20 triệu đồng

·         Người B đóng 10 triệu đồng

Cả hai đều dành 50% thu nhập của mình cho gia đình.

Nếu áp dụng 50/50, mỗi người phải đóng 15 triệu đồng. Khi đó A chỉ dùng 37,5% thu nhập nhưng B phải dùng 75%.

Đó là lý do tỷ lệ thu nhập thường công bằng hơn 50/50 khi chênh lệch thu nhập lớn. Tuy nhiên, đây nên được xem là công thức mặc định ban đầu chứ không phải một quy tắc bất biến.

Tách rõ tiền chung, tiền riêng và mục tiêu chung

Trước khi bàn ai phải đóng bao nhiêu, hai người cần thống nhất khoản nào thực sự thuộc ngân sách gia đình. Nếu không làm bước này, tranh luận về tỷ lệ rất dễ trở thành tranh luận về từng hóa đơn.

Một cấu trúc thực tế có thể gồm ba lớp.

Tiền vận hành chung dành cho nhà ở, điện nước, thực phẩm, chi phí của con, phương tiện hoặc các khoản sinh hoạt mà cả hai đã thống nhất.

Tiền cho mục tiêu chung dành cho quỹ dự phòng, các khoản mua sắm lớn hoặc những mục tiêu tương lai mà hai người cùng lựa chọn.

Tiền cá nhân là phần còn lại để mỗi người sử dụng trong phạm vi đã thỏa thuận mà không phải xin phép hoặc giải trình từng khoản nhỏ.

Cách tổ chức này phù hợp với nguyên tắc quản lý dòng tiền: phải nhìn rõ thu nhập, chi tiêu, lịch hóa đơn và dòng tiền trước khi quyết định cách phân bổ. Bộ công cụ Your Money, Your Goals của CFPB cũng tách riêng việc theo dõi thu nhập, theo dõi chi tiêu, lịch thanh toán và lập ngân sách dòng tiền thành những công cụ nền tảng.

Quỹ dự phòng nên được xem là một mục tiêu chung, không phải số tiền còn dư cuối tháng mới đem tiết kiệm. CFPB mô tả quỹ khẩn cấp là khoản tiền mặt được dành riêng cho những chi phí ngoài dự kiến hoặc mất thu nhập và lưu ý rằng mức quỹ phù hợp phụ thuộc vào hoàn cảnh cụ thể, thay vì có một con số bắt buộc cho mọi gia đình.

Về tài khoản ngân hàng, hai người không nhất thiết phải chọn giữa hai cực “gộp toàn bộ” và “tách hoàn toàn”. Một mô hình trung gian là mỗi người duy trì tài khoản cá nhân nhưng cùng chuyển phần đã cam kết vào tài khoản phục vụ chi phí và mục tiêu chung.

Đáng chú ý, một thí nghiệm dọc sáu đợt công bố trên Journal of Consumer Research đã phân ngẫu nhiên các cặp đính hôn hoặc mới cưới vào những cấu trúc tài khoản khác nhau. Trong hai năm đầu hôn nhân, nhóm được yêu cầu gộp tiền vào tài khoản chung duy trì chất lượng quan hệ tốt hơn; các cơ chế được ghi nhận gồm cảm nhận tốt hơn về cách quản lý tiền, mức độ đồng thuận cao hơn về mục tiêu tài chính và xu hướng nhìn nhu cầu của hai người theo hướng cộng đồng hơn.

Kết quả này không có nghĩa mọi cặp vợ chồng đều bắt buộc phải gộp toàn bộ tài khoản. Điều đáng lấy từ nghiên cứu là giá trị của sự liên kết tài chính, mục tiêu chung và minh bạch; cấu trúc tài khoản cụ thể vẫn cần phù hợp với hoàn cảnh của từng gia đình.

Khi nào cần điều chỉnh tỷ lệ theo thu nhập?

Tỷ lệ thu nhập có ưu điểm là rõ ràng, nhưng tiền lương không phản ánh toàn bộ đóng góp của mỗi người. Có ít nhất ba trường hợp nên điều chỉnh.

Khi một người gánh nhiều việc chăm sóc không lương

Giả sử một người giảm giờ làm, tạm nghỉ việc hoặc từ bỏ cơ hội tăng thu nhập để chăm con hay đảm nhận phần lớn công việc gia đình. Nếu chỉ nhìn vào tiền lương, người đó có vẻ có “khả năng đóng góp thấp hơn”, nhưng thu nhập thấp hơn lại chính là hệ quả của một công việc đang phục vụ gia đình.

Trong trường hợp này, chỉ giảm số tiền họ phải đóng vẫn chưa giải quyết hết vấn đề. Người có thu nhập thấp hơn còn có nguy cơ mất dần khả năng tích lũy và tự chủ cá nhân.

Một cách xử lý phù hợp hơn có thể là gộp phần lớn thu nhập, thanh toán các nghĩa vụ và mục tiêu chung trước, sau đó bảo đảm cả hai đều có một khoản tiền cá nhân hợp lý. Như vậy, lao động chăm sóc không bị xem như một đóng góp “bằng 0” chỉ vì nó không tạo ra tiền lương.

Khi thu nhập biến động hoặc có nghĩa vụ tài chính riêng

Nếu một người nhận hoa hồng, làm tự do hoặc có thu nhập thay đổi mạnh, việc tính lại tỷ lệ theo từng tháng dễ khiến ngân sách gia đình dao động liên tục. Có thể dùng mức thu nhập thực nhận bình quân của một giai đoạn đủ dài để làm phẳng những tháng bất thường, đồng thời thống nhất trước cách xử lý tiền thưởng hoặc các khoản thu nhập đột biến.

Các khoản nợ cũng cần được phân loại theo mục đích về mặt ngân sách. Khoản vay phục vụ nhu cầu chung của gia đình có lý do để được đưa vào phần chung. Ngược lại, một nghĩa vụ cá nhân có từ trước hoặc phát sinh cho nhu cầu riêng không nên tự động trở thành trách nhiệm của người còn lại chỉ vì hai người đã kết hôn. Dù được xếp vào nhóm nào, những nghĩa vụ có ảnh hưởng đáng kể tới dòng tiền vẫn cần được công khai vì chúng làm thay đổi khả năng đóng góp thực tế.

Khi mức sống cao hơn chủ yếu do người thu nhập cao lựa chọn

Tỷ lệ thu nhập vẫn có thể tạo cảm giác bất công nếu người kiếm nhiều tiền liên tục nâng tiêu chuẩn sống chung: căn nhà đắt hơn, kỳ nghỉ tốn kém hơn hoặc mức chi tiêu mà người còn lại sẽ không lựa chọn với khả năng tài chính của mình.

Một nguyên tắc hữu ích là xác định mức cơ sở mà cả hai cùng thấy hợp lý rồi chia phần cơ sở theo tỷ lệ thu nhập. Nếu một người muốn nâng cấp vượt mức đó, người đề xuất có thể chịu phần lớn hoặc toàn bộ chi phí tăng thêm.

Cách này tránh tình trạng người có thu nhập thấp hơn phải chi một tỷ lệ lớn thu nhập chỉ để theo kịp lối sống được quyết định bởi người kiếm nhiều hơn.

Vận hành hệ thống để tiền không trở thành quyền lực

Một công thức tốt vẫn có thể thất bại nếu hai người không thống nhất cách vận hành. Vì thế, bên cạnh tỷ lệ đóng góp, gia đình cần một số nguyên tắc quản trị tiền chung.

Trước hết, cả hai phải nhìn thấy bức tranh tài chính quan trọng: tổng thu nhập, chi phí chung, nghĩa vụ nợ ảnh hưởng tới ngân sách, mức tiết kiệm và tiến độ các mục tiêu. Minh bạch không có nghĩa mỗi giao dịch cá nhân đều phải được kiểm soát; nó có nghĩa không tồn tại những thông tin đủ lớn để làm thay đổi quyết định chung nhưng chỉ một người biết.

Thứ hai, nên duy trì một vùng tự chủ tài chính. Sau khi hoàn thành nghĩa vụ chung, mỗi người có thể có khoản tiền cá nhân mà người kia không kiểm soát vi mô. Với những gia đình có chênh lệch thu nhập rất lớn hoặc một người làm nhiều công việc chăm sóc không lương, hai người còn có thể thỏa thuận khoản tiền cá nhân bằng nhau thay vì để số tiền tự do hoàn toàn phụ thuộc vào mức lương.

Thứ ba, quyền quyết định đối với tiền chung nên dựa trên tính chất của quyết định chứ không dựa trên ai kiếm nhiều hơn. Các khoản chi lớn có thể áp dụng nguyên tắc cần sự đồng thuận của cả hai; ngưỡng “chi lớn” nên do chính gia đình xác định dựa trên quy mô ngân sách.

Cuối cùng, tỷ lệ đóng góp cần được xem xét lại khi điều kiện thay đổi: tăng hoặc giảm thu nhập đáng kể, mất việc, sinh con, thay đổi trách nhiệm chăm sóc, chuyển nhà hoặc xuất hiện nghĩa vụ tài chính lớn. Một tỷ lệ từng công bằng có thể không còn công bằng sau khi hoàn cảnh sống thay đổi.

Khi thu nhập giữa hai vợ chồng chênh lệch lớn, không nên mặc định 50/50. Cách dễ áp dụng hơn là bắt đầu bằng tỷ lệ thu nhập thực nhận, bởi phương pháp này khiến chi phí chung tạo ra gánh nặng tương đối tương đương cho hai người.

Tuy nhiên, tỷ lệ chỉ là công cụ. Một hệ thống thực sự công bằng còn phải tính tới lao động chăm sóc không lương, mức sống mà hai người cùng lựa chọn, thu nhập biến động, quyền có tiền cá nhân và quyền ngang nhau trong những quyết định chung. Khi các yếu tố đó được thống nhất rõ ràng, việc chia tiền không còn là câu hỏi “ai trả nhiều hơn”, mà trở thành cách hai người cùng sử dụng nguồn lực để vận hành gia đình.