Chia tài chính theo tỷ lệ thu nhập có phù hợp không?

Điểm quan trọng là phương pháp này chỉ tạo ra một dạng công bằng: công bằng về tỷ lệ thu nhập phải dành cho chi phí chung. Nó không tự động bảo đảm hai người có cùng mức dư dả sau khi thanh toán, cùng mức an toàn tài chính hay cùng mức hy sinh. Vì vậy, câu hỏi không nên chỉ là “chia theo thu nhập có công bằng không?”, mà là “trong hoàn cảnh của hai người, thu nhập có phải thước đo phù hợp nhất cho khả năng đóng góp hay không?”.

Chia theo tỷ lệ thu nhập thực sự cân bằng điều gì?

Cơ chế của phương pháp này khá đơn giản. Nếu thu nhập ròng của người A là 30 triệu đồng/tháng và người B là 20 triệu đồng/tháng, tổng thu nhập là 50 triệu đồng. A tạo ra 60% tổng thu nhập, B tạo ra 40%.

Nếu hai người có 20 triệu đồng chi phí chung mỗi tháng, mức đóng góp theo tỷ lệ sẽ là:

·         A đóng 12 triệu đồng, tương đương 60% chi phí chung

·         B đóng 8 triệu đồng, tương đương 40% chi phí chung

Điểm đáng chú ý không phải A trả nhiều hơn B, mà là cả hai đều dùng 40% thu nhập của mình cho chi phí chung. A còn 18 triệu đồng và B còn 12 triệu đồng trước các khoản chi cá nhân.

Nếu cùng khoản chi 20 triệu đồng đó được chia 50/50, mỗi người trả 10 triệu đồng. Khi đó A dùng khoảng 33,3% thu nhập, còn B phải dùng 50%. Số tiền đóng góp bằng nhau nhưng sức nặng của khoản đóng góp đối với ngân sách cá nhân lại khác nhau.

Đây chính là lợi thế lớn nhất của chia tài chính theo tỷ lệ thu nhập: phương pháp này điều chỉnh gánh nặng tương đối, thay vì chỉ điều chỉnh số tiền tuyệt đối.

Khi lập ngân sách hộ gia đình, thu nhập ròng — số tiền thực nhận sau các khoản khấu trừ — thường hữu ích hơn thu nhập danh nghĩa vì phản ánh số tiền thực sự có thể được phân bổ cho chi tiêu. Hướng dẫn lập spending plan của University of Minnesota Extension cũng sử dụng take-home/net income khi xác định nguồn tiền của hộ gia đình.

Khi nào chia tài chính theo tỷ lệ thu nhập hợp lý?

Phương pháp này phù hợp nhất khi chênh lệch thu nhập là nguyên nhân chính khiến việc chia đều tạo ra gánh nặng rất khác nhau.

Ví dụ, nếu một người kiếm 60 triệu đồng và người còn lại kiếm 20 triệu đồng, yêu cầu mỗi người trả một nửa tiền thuê nhà, thực phẩm và các hóa đơn có thể khiến người thu nhập thấp phải dành phần lớn tiền của mình cho nhu cầu chung. Người thu nhập cao trong khi đó vẫn còn khoảng dư tài chính lớn hơn đáng kể.

Chia theo tỷ lệ thu nhập thường hợp lý hơn khi có đủ ba điều kiện.

Thứ nhất, hai người xác định được cùng một loại thu nhập để tính tỷ lệ. Nếu một người dùng lương ròng còn người kia khai lương trước thuế, hoặc một người tính cả thưởng còn người kia không tính hoa hồng, tỷ lệ có vẻ chính xác nhưng thực tế đang so sánh hai đại lượng khác nhau.

Thứ hai, hai người thống nhất được đâu là chi phí chung. Tiền thuê nhà, điện nước, thực phẩm dùng chung hoặc một mục tiêu tiết kiệm chung có thể được phân bổ theo tỷ lệ. Một khoản mua sắm hoàn toàn mang tính cá nhân lại không đương nhiên trở thành trách nhiệm của người còn lại chỉ vì người đó kiếm được nhiều hơn.

Thứ ba, mức sống chung phải là kết quả của một quyết định chung. Nếu cả hai cùng chọn căn nhà, mức chi ăn uống và các tiện ích phù hợp với ngân sách chung, việc chia theo tỷ lệ có cơ sở rõ ràng hơn.

Nguyên tắc này cũng phù hợp với cách lập kế hoạch chi tiêu dựa trên toàn bộ thu nhập, các khoản chi và ưu tiên của hộ gia đình, thay vì nhìn vào một hóa đơn riêng lẻ. Khi thu nhập thay đổi, một spending plan tốt cũng cần được theo dõi và điều chỉnh thay vì coi ngân sách cũ là cố định.

Khi nào tỷ lệ thu nhập vẫn có thể tạo ra bất công?

Một tỷ lệ đúng về toán học chưa chắc đã phản ánh đúng khả năng tài chính thực tế.

Giả sử A kiếm 30 triệu đồng, B kiếm 20 triệu đồng và hai người vẫn chia chi phí chung 60/40. Nếu A đồng thời có 15 triệu đồng nghĩa vụ thiết yếu không thể dễ dàng cắt giảm, trong khi B chỉ có 2 triệu đồng nghĩa vụ tương tự, bức tranh thay đổi đáng kể.

Với 20 triệu đồng chi phí chung, A đóng 12 triệu đồng và chỉ còn 3 triệu đồng sau hai nhóm nghĩa vụ. B đóng 8 triệu đồng và còn 10 triệu đồng. Tỷ lệ 60/40 vẫn chính xác theo thu nhập, nhưng không còn tạo ra gánh nặng tương đối giống nhau.

Điều này không có nghĩa mọi khoản nợ hay chi tiêu cá nhân đều phải được khấu trừ trước khi tính tỷ lệ. Nếu một người tự lựa chọn mức tiêu dùng cá nhân rất cao rồi yêu cầu người kia bù phần chi phí chung, phương pháp sẽ chuyển từ chia sẻ công bằng sang chuyển trách nhiệm.

Cần phân biệt ít nhất ba loại nghĩa vụ:

·         Nghĩa vụ thiết yếu hoặc khó thay đổi trong ngắn hạn

·         Cam kết tài chính đã tồn tại và hai người đã biết, chấp nhận khi xây dựng ngân sách chung

·         Chi tiêu cá nhân mang tính lựa chọn

Hai nhóm đầu có thể là lý do để điều chỉnh công thức. Nhóm cuối thường không nên tự động làm giảm trách nhiệm đối với chi phí chung.

Thu nhập biến động mạnh cũng là một giới hạn khác. Với người làm tự do, kinh doanh hoặc nhận phần lớn thu nhập dưới dạng hoa hồng, lấy một tháng có doanh thu đặc biệt cao hoặc thấp để xác định tỷ lệ có thể làm phân bổ méo mó. Hướng dẫn quản lý tài chính khi thu nhập thay đổi cũng khuyến nghị đánh giá thực tế nguồn thu hiện có và ước lượng thận trọng khi thu nhập biến động.

Ngoài con số, còn một ranh giới quan trọng: đóng nhiều tiền hơn không đồng nghĩa với có nhiều quyền quyết định hơn. Nếu tỷ lệ đóng góp dần trở thành tỷ lệ quyền lực trong mối quan hệ, vấn đề không còn nằm ở công thức 60/40 hay 70/30 mà ở cách hai người định nghĩa trách nhiệm chung.

So sánh 50/50 và chia theo thu nhập bằng một ví dụ

Giả sử A có thu nhập ròng 40 triệu đồng/tháng, B có 20 triệu đồng và tổng chi phí chung là 24 triệu đồng.

Nếu chia 50/50, mỗi người đóng 12 triệu đồng. A dùng 30% thu nhập cho chi phí chung, còn B dùng 60%.

Nếu chia theo tỷ lệ thu nhập, A chiếm hai phần ba tổng thu nhập và B chiếm một phần ba. Mức đóng góp trở thành 16 triệu đồng và 8 triệu đồng. Cả hai đều dùng 40% thu nhập cho ngân sách chung.

Hai cách chia đang tối ưu hai khái niệm công bằng khác nhau.

50/50 tối ưu sự bình đẳng về số tiền: hai người cùng đóng một lượng tiền.

Chia theo tỷ lệ thu nhập tối ưu sự bình đẳng về tỷ lệ đóng góp: hai người dành cùng một phần khả năng kiếm tiền cho trách nhiệm chung.

Không có công thức nào luôn đúng trong mọi trường hợp. Nếu thu nhập hai người gần bằng nhau, khác biệt giữa 50/50 và chia theo tỷ lệ có thể rất nhỏ, trong khi một công thức phức tạp hơn lại tạo thêm công việc theo dõi.

Ngược lại, khoảng cách thu nhập càng lớn thì chia đều càng có khả năng tạo ra sự chênh lệch lớn về tỷ lệ thu nhập mà mỗi người phải dành cho cuộc sống chung.

Vì thế, không nên đánh giá một phương pháp chỉ qua câu hỏi “ai trả nhiều tiền hơn?”. Chỉ số hữu ích hơn là: sau khi đóng góp, mỗi người phải hy sinh bao nhiêu khả năng tài chính để duy trì mức sống mà cả hai cùng lựa chọn?

Cách thiết lập tỷ lệ để phương pháp không bị méo

Một hệ thống chia theo thu nhập chỉ hoạt động tốt khi công thức đủ rõ để hai người có thể kiểm tra lại bằng cùng một bộ số liệu.

Trước hết, nên chọn một cơ sở thu nhập nhất quán. Trong đa số trường hợp lập ngân sách hàng tháng, thu nhập ròng dễ sử dụng hơn vì đó là số tiền thực tế có thể chi tiêu. Với thu nhập biến động, có thể dùng mức bình quân của một khoảng thời gian đủ dài để hạn chế ảnh hưởng của một tháng bất thường, thay vì liên tục thay tỷ lệ theo từng khoản tiền vừa nhận.

Công thức cơ bản là:

Tỷ lệ đóng góp của một người = Thu nhập của người đó / Tổng thu nhập của hai người

Sau đó:

Số tiền đóng góp = Tổng ngân sách chung × Tỷ lệ đóng góp

Tuy nhiên, trước khi áp dụng công thức, hai người cần xác định ngân sách chung gồm những gì. Đây là bước quan trọng hơn chính phép chia. Nếu một người coi kỳ nghỉ, ăn nhà hàng và một chiếc xe đắt tiền là “chi phí chung bắt buộc”, trong khi người kia chỉ đồng ý chia nhà ở và nhu cầu thiết yếu, tranh luận về tỷ lệ sẽ không giải quyết được bất đồng về mức sống.

Một quy trình thực tế có thể gồm:

1.    Xác định thu nhập ròng có thể sử dụng của mỗi người

2.    Liệt kê chi phí thực sự phục vụ cả hai

3.    Tách chi phí cá nhân khỏi ngân sách chung

4.    Tính tỷ trọng thu nhập

5.    Kiểm tra số tiền còn lại của mỗi người sau đóng góp

6.    Điều chỉnh nếu một nghĩa vụ thiết yếu hoặc biến động thu nhập khiến kết quả trở nên mất cân đối

7.    Rà soát lại khi thu nhập hoặc chi phí chung thay đổi đáng kể

Bước thứ năm thường bị bỏ qua. Một tỷ lệ nhìn hợp lý trên bảng tính có thể tạo ra tình trạng một người gần như không còn khoảng đệm tài chính. Khi đó cần xem lại nguyên nhân: công thức chưa phù hợp, nghĩa vụ cá nhân chưa được phản ánh hay mức sống chung đang vượt khả năng của một trong hai người.

Đây cũng là lý do ngân sách cần được nhìn như một hệ thống có thể điều chỉnh. Việc theo dõi thu nhập, chi phí, nhu cầu thiết yếu và các khoản không thường xuyên giúp hai người phát hiện sớm khi một tỷ lệ cũ không còn phản ánh hoàn cảnh hiện tại.

Khi nào nên dùng mô hình kết hợp thay vì một tỷ lệ cố định?

Hai người không nhất thiết phải lựa chọn tuyệt đối giữa 50/50 và chia toàn bộ mọi thứ theo thu nhập.

Trong nhiều trường hợp, một mô hình kết hợp phản ánh trách nhiệm tốt hơn. Các khoản thiết yếu phục vụ cả hai có thể chia theo tỷ lệ thu nhập, trong khi chi tiêu cá nhân vẫn do từng người chịu. Với một khoản nâng cấp mức sống chủ yếu do một người mong muốn — chẳng hạn chọn căn hộ đắt hơn đáng kể so với mức mà người kia có thể thoải mái chi trả — phần chi phí tăng thêm có thể được xử lý riêng thay vì ép toàn bộ vào tỷ lệ chung.

Cách tiếp cận này giải quyết một hạn chế của công thức thu nhập: thu nhập chỉ đo khả năng tạo tiền, không đo được toàn bộ bối cảnh tài chính.

Mô hình kết hợp cũng hữu ích khi một người tạm thời mất việc, nghỉ chăm sóc gia đình hoặc có thu nhập thất thường. Trong những trường hợp đó, việc cố duy trì một tỷ lệ cố định có thể không còn hợp lý; hai người cần dựa vào nguồn lực hiện tại và ưu tiên các nhu cầu thiết yếu trước. Các hướng dẫn về ứng phó với giảm thu nhập cũng nhấn mạnh việc điều chỉnh spending plan theo thu nhập hiện tại, xác định nhu cầu ưu tiên và cùng tham gia vào các quyết định ảnh hưởng tới gia đình.

Quan trọng hơn, mục tiêu của mô hình chia tài chính không phải tìm ra một con số trông công bằng trên giấy. Mục tiêu là tạo ra một cơ chế mà cả hai có thể duy trì mà không khiến một người thường xuyên chịu áp lực tài chính không tương xứng.

Điều này đáng lưu ý vì áp lực kinh tế không chỉ là một vấn đề kế toán. Một phân tích tổng hợp năm 2020 trên 29 mẫu độc lập với tổng cộng 34.007 người tham gia ghi nhận mối liên hệ tiêu cực ở mức vừa giữa economic strain và mức độ vận hành của mối quan hệ. Nghiên cứu này không chứng minh rằng một công thức chia tiền cụ thể sẽ cải thiện quan hệ, nhưng cho thấy việc giảm áp lực tài chính không cần thiết là một mục tiêu thực tế đáng quan tâm khi hai người thiết kế cơ chế đóng góp.

Chia tài chính theo tỷ lệ thu nhập có thể phù hợp và thường hợp lý hơn 50/50 khi thu nhập hai người chênh lệch đáng kể, bởi nó giúp cân bằng tỷ lệ thu nhập mà mỗi người phải dành cho cuộc sống chung. Nhưng tỷ lệ thu nhập không phải thước đo đầy đủ của công bằng.

Một công thức tốt cần phản ánh đúng thu nhập thực nhận, phạm vi chi phí chung, mức sống đã được hai người cùng lựa chọn, các nghĩa vụ thiết yếu và mức độ ổn định của thu nhập. Nếu sau khi áp dụng công thức, một người vẫn liên tục mất gần hết khả năng tài chính trong khi người kia còn khoảng dư rất lớn, cần kiểm tra lại cả tỷ lệ lẫn chính ngân sách chung.

Vì vậy, nên xem chia theo tỷ lệ thu nhập là điểm khởi đầu để phân bổ trách nhiệm, không phải một quy tắc bất biến. Khi hoàn cảnh hai người tương đối đơn giản, công thức thu nhập có thể đủ. Khi nghĩa vụ, mức sống hoặc nguồn thu phức tạp hơn, một mô hình kết hợp thường phản ánh khả năng đóng góp thực tế tốt hơn.