Trách nhiệm tài chính người không có thu nhập trong gia đình

Vì vậy, trách nhiệm tài chính của người không có thu nhập nên được đánh giá theo khả năng đóng góp vào sự ổn định tài chính chung, thay vì chỉ hỏi họ chuyển bao nhiêu tiền vào ngân sách gia đình. Tuy nhiên, điều này cũng không có nghĩa cứ không có thu nhập thì mọi nghĩa vụ tài chính đều tự động được miễn trừ. Điểm quan trọng là lý do không có thu nhập, khả năng thực tế của người đó, cách phân công trong gia đình và mức độ họ cùng chịu trách nhiệm đối với các quyết định tài chính chung.

Không có thu nhập không đồng nghĩa với không có trách nhiệm tài chính

Thu nhập là dòng tiền một người nhận được. Trách nhiệm tài chính rộng hơn: đó là trách nhiệm đối với việc tạo lập, sử dụng, bảo vệ và phân bổ nguồn lực của gia đình.

Nếu chỉ lấy số tiền kiếm được làm thước đo, một người đang chăm con toàn thời gian có thể bị xem là “không đóng góp”. Nhưng nếu người đó ngừng chăm con và đi làm, gia đình có thể phát sinh thêm tiền giữ trẻ, đưa đón, ăn uống, việc nhà hoặc chăm sóc người phụ thuộc. Vì thế, đóng góp của họ không nhất thiết làm tăng tiền vào tài khoản, nhưng có thể giúp giảm tiền phải chi ra.

Đây là lý do cần phân biệt ba khái niệm:

·         Thu nhập là tiền hoặc nguồn lực tài chính một người nhận được

·         Đóng góp tài chính trực tiếp là tiền họ đưa vào ngân sách chung hoặc dùng để thanh toán nghĩa vụ gia đình

·         Đóng góp kinh tế gián tiếp là công việc, thời gian hoặc hoạt động quản lý giúp gia đình tránh chi phí, sử dụng tiền hiệu quả hơn hoặc duy trì khả năng kiếm tiền của thành viên khác

Các nghiên cứu về công việc không được trả lương cho thấy việc nội trợ và chăm sóc có giá trị kinh tế thực tế, dù phần giá trị đó không xuất hiện dưới dạng tiền lương. OECD từng ước tính giá trị thời gian dành cho công việc không được trả lương có thể chiếm một tỷ trọng đáng kể so với hoạt động kinh tế được đo lường chính thức.

Do đó, câu hỏi phù hợp không phải chỉ là “Người này kiếm được bao nhiêu?”, mà còn là “Người này đang gánh phần nào trong hệ thống kinh tế của gia đình?”

Trách nhiệm nên được đánh giá theo khả năng và vai trò thực tế

Một mức đóng góp được xem là công bằng không nhất thiết phải bằng nhau về số tiền. Hai người có thể chịu trách nhiệm tương đương nhưng đóng góp bằng những nguồn lực rất khác nhau.

Ví dụ, nếu một người có thu nhập và người còn lại đang chăm con nhỏ toàn thời gian theo sự thống nhất của cả hai, yêu cầu người không có thu nhập đóng 50% hóa đơn bằng tiền có thể không phản ánh khả năng thực tế của họ. Ngược lại, nếu một người có khả năng lao động, không có trách nhiệm chăm sóc đáng kể và cũng không tham gia tìm việc hay thực hiện phần việc đã thống nhất, việc viện lý do “không có thu nhập” để không chịu bất kỳ trách nhiệm nào lại là một vấn đề khác.

Có thể xem xét trách nhiệm qua bốn yếu tố chính.

Khả năng tài chính hiện tại

Trước hết cần xác định người đó có thực sự không có nguồn tiền hay chỉ không có tiền lương.

Một người không đi làm vẫn có thể có:

·         Tiền tiết kiệm

·         Thu nhập từ tài sản

·         Trợ cấp hoặc nguồn hỗ trợ

·         Thu nhập không thường xuyên

·         Tài sản cá nhân có thể sử dụng theo thỏa thuận

Những nguồn này không có nghĩa họ bắt buộc phải sử dụng toàn bộ cho gia đình. Nhưng chúng cho thấy việc đánh giá trách nhiệm không nên chỉ dựa vào tình trạng “có việc làm hay không”.

Lý do không có thu nhập

Không có thu nhập do chăm con, bệnh tật, thất nghiệp tạm thời, học tập, chăm người thân hoặc thực hiện một sự phân công đã được cả gia đình thống nhất khác hoàn toàn với việc chủ động từ chối lao động và từ chối mọi trách nhiệm.

Vì thế, cùng một mức thu nhập bằng 0 nhưng trách nhiệm hợp lý có thể khác nhau.

Một người đang mất việc ngoài ý muốn có thể chưa đóng góp được tiền trong hiện tại nhưng vẫn chịu trách nhiệm thông qua việc kiểm soát chi tiêu, tìm kiếm cơ hội việc làm và phối hợp với gia đình để vượt qua giai đoạn thiếu hụt.

Người chăm sóc toàn thời gian lại có thể đang hoàn thành chính vai trò mà gia đình đã lựa chọn thay cho lao động có trả lương.

Giá trị của phần việc không được trả lương

Công việc nhà và chăm sóc không nên được xem là “miễn phí” chỉ vì người thực hiện không nhận lương.

Có thể kiểm tra giá trị kinh tế của một phần việc bằng một câu hỏi đơn giản:

Nếu thành viên này không làm việc đó, gia đình sẽ phải làm gì thay thế?

Nếu câu trả lời là thuê người giữ trẻ, thuê người chăm sóc, mua thêm dịch vụ ăn uống, thuê dọn nhà hoặc một thành viên khác phải giảm giờ làm có trả lương, phần việc đó rõ ràng có tác động kinh tế.

Điều này không có nghĩa phải định giá từng giờ nấu ăn hay mỗi lần đưa trẻ đi học. Mục đích là tránh một sai lầm phổ biến: coi tiền mặt là hình thức đóng góp duy nhất.

ILO cho biết công việc chăm sóc không được trả lương có ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng tham gia thị trường lao động; ước tính năm 2024 có khoảng 708 triệu phụ nữ trên thế giới đứng ngoài lực lượng lao động do trách nhiệm chăm sóc không được trả lương.

Mức độ cùng chịu trách nhiệm với nguồn lực chung

Ngay cả khi không có khả năng đóng góp tiền, một thành viên vẫn có thể tham gia vào trách nhiệm tài chính thông qua cách sử dụng nguồn tiền của gia đình.

Chẳng hạn, họ có thể:

·         Tuân thủ ngân sách đã thống nhất

·         Chủ động theo dõi các khoản chi cần thiết

·         Hạn chế những khoản chi không phù hợp với khả năng hiện tại

·         Trao đổi trước về các quyết định tài chính lớn

·         Không tạo thêm khoản nợ cá nhân mà gia đình phải gánh

·         Cùng chuẩn bị cho các chi phí định kỳ và tình huống bất ngờ

CFPB định nghĩa ngân sách về cơ bản là kế hoạch đối chiếu nguồn tiền dự kiến với cách tiết kiệm và chi tiêu nguồn tiền đó. Cơ quan này cũng khuyến nghị các cặp đôi cùng xem xét tình hình tài chính và thống nhất về ngân sách cũng như mục tiêu tài chính.

Như vậy, trách nhiệm tài chính còn thể hiện ở kỷ luật sử dụng tiền, chứ không chỉ ở khả năng kiếm tiền.

Đóng góp bằng tiền và đóng góp bằng công sức nên được nhìn trong cùng một hệ thống

Một gia đình thực chất vận hành bằng nhiều nguồn lực đồng thời: tiền, thời gian, sức lao động, khả năng chăm sóc, kỹ năng quản lý và khả năng chịu rủi ro.

Nếu chỉ công nhận tiền, hệ thống đánh giá sẽ bỏ qua một phần nguồn lực đang duy trì gia đình. Nhưng nếu chỉ nhấn mạnh công sức mà không xét đến nhu cầu tiền mặt, gia đình lại có thể đánh giá thấp áp lực của người đang tạo thu nhập.

Ví dụ, trong một gia đình có một người đi làm và một người chăm con, người tạo thu nhập chịu áp lực duy trì dòng tiền để trả tiền nhà, thực phẩm, y tế, học hành và các nghĩa vụ khác. Người chăm con lại chịu trách nhiệm về một khối lượng công việc mà nếu thuê ngoài có thể tạo thêm chi phí đáng kể.

Hai dạng đóng góp này không giống nhau nhưng phụ thuộc lẫn nhau.

Người đi làm có thể duy trì thời gian lao động vì có người đảm nhận việc chăm sóc. Người chăm sóc có nguồn tài chính để thực hiện vai trò của mình vì có người tạo thu nhập.

Vì vậy, thay vì tranh luận “Ai đóng góp nhiều hơn?”, cách nhìn hữu ích hơn là xác định:

Mỗi người đang gánh loại chi phí, công việc và rủi ro nào để cả gia đình vận hành?

Cách tiếp cận này cũng giúp tránh hai cực đoan: xem người kiếm tiền là người duy nhất có quyền quyết định tài chính, hoặc xem người không kiếm tiền hoàn toàn không phải quan tâm đến giới hạn ngân sách.

Khi nào việc không có thu nhập trở thành vấn đề trách nhiệm?

Bản thân tình trạng không có thu nhập chưa đủ để kết luận một người thiếu trách nhiệm.

Vấn đề thường xuất hiện khi khả năng, thỏa thuận và hành vi không còn tương xứng.

Chẳng hạn, cần xem xét lại cách phân chia trách nhiệm nếu một người có khả năng đóng góp nhưng kéo dài tình trạng phụ thuộc mà không có lý do hoặc kế hoạch rõ ràng; từ chối những công việc gia đình đã thống nhất; chi tiêu vượt khả năng chung; che giấu nợ hoặc các nghĩa vụ tài chính; hoặc để toàn bộ việc kiếm tiền, quản lý tiền và chăm sóc gia đình dồn lên một người khác.

Ngược lại, không nên coi một người thiếu trách nhiệm chỉ vì họ không có thu nhập khi họ đang:

·         Chăm sóc trẻ nhỏ hoặc người phụ thuộc theo phân công

·         Không thể lao động do tình trạng sức khỏe hoặc giới hạn thực tế

·         Tạm thời thất nghiệp nhưng đang tìm kiếm nguồn thu phù hợp

·         Học tập hoặc đào tạo theo kế hoạch chung của gia đình

·         Đảm nhận phần lớn công việc không được trả lương để người khác có thể duy trì việc làm

·         Thực hiện một cách phân công khác đã được các thành viên liên quan đồng thuận

Ranh giới quan trọng nằm ở sự tương xứng giữa khả năng và trách nhiệm, không phải ở con số thu nhập bằng 0.

Có thể đánh giá trách nhiệm tài chính bằng những câu hỏi nào?

Thay vì áp dụng một tỷ lệ đóng góp cố định cho mọi gia đình, có thể đánh giá theo một chuỗi câu hỏi thực tế.

Trước tiên, hãy xác định gia đình cần bao nhiêu nguồn lực để vận hành. Điều này bao gồm không chỉ tiền trả hóa đơn mà cả thời gian chăm sóc, việc nhà và những công việc duy trì cuộc sống hằng ngày.

Tiếp theo, xác định mỗi thành viên hiện có khả năng cung cấp nguồn lực nào. Có người mạnh về thu nhập, có người có nhiều thời gian hơn, có người đang chịu trách nhiệm chăm sóc, và có người đang ở giai đoạn hạn chế khả năng lao động.

Sau đó cần hỏi phần đóng góp hiện tại có tương xứng với khả năng đó không. Một người không có tiền nhưng đảm nhận một khối lượng lớn công việc gia đình có thể đang đóng góp đáng kể. Một người không có tiền đồng thời cũng không đảm nhận công việc hay trách nhiệm nào dù có khả năng lại là trường hợp khác.

Cuối cùng, kiểm tra sự phân chia hiện tại có bền vững không. Một cách phân công có thể hợp lý trong vài tháng nhưng không phù hợp trong nhiều năm. Chăm trẻ sơ sinh, hồi phục sức khỏe hoặc thất nghiệp tạm thời đều có tính chất khác với một trạng thái phụ thuộc không có kế hoạch.

Vì thế, đánh giá trách nhiệm nên trả lời được năm câu hỏi:

1.    Người này hiện có khả năng đóng góp những nguồn lực nào?

2.    Người này đang thực hiện những công việc nào cho gia đình?

3.    Những công việc đó giúp tạo thu nhập, bảo vệ thu nhập hoặc giảm chi phí ra sao?

4.    Cách phân chia hiện tại có được các thành viên liên quan thống nhất và minh bạch không?

5.    Nếu hoàn cảnh thay đổi, trách nhiệm của người này có được điều chỉnh tương ứng không?

Không có một tỷ lệ phần trăm duy nhất trả lời được năm câu hỏi đó cho mọi gia đình.

Công bằng tài chính không nhất thiết là chia mọi khoản tiền theo tỷ lệ 50/50

“Bình đẳng” và “công bằng” trong tài chính gia đình không phải lúc nào cũng có cùng ý nghĩa.

Chia đôi tất cả chi phí có vẻ đơn giản khi hai người có thu nhập và khả năng tương đương. Nhưng phương pháp đó trở nên thiếu thực tế khi một người không có thu nhập do đang thực hiện trách nhiệm chung của gia đình.

Một hệ thống công bằng hơn có thể dựa trên nguyên tắc:

Đóng góp theo khả năng, phân chia trách nhiệm theo khối lượng thực tế và cùng chịu trách nhiệm đối với kết quả tài chính chung.

Điều này cũng có nghĩa người tạo ra toàn bộ thu nhập không mặc nhiên phải một mình làm toàn bộ việc quản lý tài chính, còn người không có thu nhập không mặc nhiên mất quyền tham gia quyết định.

Quyền tham gia và trách nhiệm nên đi cùng nhau. Nếu một quyết định ảnh hưởng tới ngân sách chung, cả những người chịu hậu quả của quyết định đó cần có mức độ thông tin và tham gia phù hợp.

Đồng thời, sự phụ thuộc thu nhập có thể tạo ra chênh lệch quyền lực trong gia đình. Vì vậy, một cách phân công chỉ thực sự ổn định khi người không có thu nhập vẫn có khả năng tiếp cận hợp lý với nguồn lực thiết yếu, hiểu tình hình tài chính chung và không bị đặt vào tình trạng hoàn toàn thiếu thông tin hoặc khả năng đáp ứng nhu cầu cơ bản.

Trách nhiệm cần thay đổi khi hoàn cảnh thay đổi

Phân chia trách nhiệm tài chính không nên là một thỏa thuận bất biến.

Nếu một người nghỉ việc để chăm con, trách nhiệm của họ trong giai đoạn đó có thể tập trung vào chăm sóc và quản lý gia đình. Khi con bắt đầu đi học và quỹ thời gian tăng lên, hai bên có thể xem xét lại khả năng trở lại thị trường lao động.

Tương tự, người đang thất nghiệp có thể cần ưu tiên tìm việc và giảm chi phí trong giai đoạn đầu. Nhưng nếu thất nghiệp kéo dài, kế hoạch có thể phải thay đổi: mở rộng loại công việc tìm kiếm, học thêm kỹ năng hoặc điều chỉnh tiêu chuẩn chi tiêu.

Điều quan trọng là việc thay đổi trách nhiệm phải dựa trên hoàn cảnh thực tế, chứ không phải một giả định cố định rằng người đã từng không có thu nhập thì luôn được miễn trách nhiệm, hoặc người từng kiếm tiền chính thì mãi phải gánh toàn bộ tài chính.

Một ngân sách thực tế cũng cần được đối chiếu với dòng tiền và chi tiêu thực tế thay vì tồn tại như một con số lý thuyết. CFPB khuyến nghị kiểm tra các khoản chi thực tế và điều chỉnh ngân sách khi số tiền còn lại trên thực tế không khớp với kế hoạch.

Với gia đình, nguyên tắc tương tự có thể áp dụng cho việc phân công: nếu mô hình hiện tại khiến một thành viên quá tải, ngân sách liên tục thiếu hụt hoặc những trách nhiệm quan trọng không được hoàn thành, đó là tín hiệu cần thương lượng lại.

Trách nhiệm tài chính của người không có thu nhập không thể được đánh giá chỉ bằng số tiền họ mang về. Một cách đánh giá đầy đủ cần nhìn đồng thời vào khả năng thực tế, lý do không có thu nhập, phần công việc không được trả lương, chi phí mà công việc đó giúp gia đình tránh được, cách sử dụng nguồn tiền chung và mức độ chủ động đối với tương lai tài chính.

Người không có thu nhập vẫn có thể là một thành viên đóng góp lớn nếu họ đang đảm nhận những trách nhiệm cần thiết cho gia đình. Ngược lại, việc không có thu nhập cũng không phải lý do để một người mặc nhiên đứng ngoài mọi nghĩa vụ nếu họ vẫn có khả năng tham gia.

Thước đo phù hợp nhất vì vậy không phải “Ai trả bao nhiêu tiền?”, mà là “Mỗi người đang sử dụng khả năng của mình như thế nào để cùng duy trì sự ổn định của gia đình?”